Από τη Μεταπολίτευση μέχρι τον ΟΠΕΚΕΠΕ: Οι παθογένειες του ελληνικού κράτους που επιμένουν.
Αν υπάρχει ένας θεσμός πιο ισχυρός και πιο διαχρονικός από κάθε κυβέρνηση στην Ελλάδα, αυτός είναι το ρουσφέτι. Από το γραφείο του πολιτευτή μέχρι τα υπόγεια των υπουργείων, η πολιτική πελατεία έχει χτίσει τις ρίζες της βαθιά μέσα στον κρατικό μηχανισμό. Δεν είναι απλώς μια παθογένεια. Είναι συστατικό στοιχείο του πολιτικού μας DNA, μια νοοτροπία που καθηλώνει τη χώρα στην ανωριμότητα και την αναξιοκρατία.
Από τη Μεταπολίτευση με αγάπη… για το ρουσφέτι
Η Μεταπολίτευση του 1974 αποτέλεσε μια ιστορική τομή. Έφερε πολιτική σταθερότητα, αποκατάσταση της Δημοκρατίας και ελπίδα για εκσυγχρονισμό. Ωστόσο, αντί να οικοδομηθεί ένα σύγχρονο κράτος δικαίου, εγκαθιδρύθηκε μια νέα πελατειακή συναίνεση, αυτή τη φορά με «προοδευτικό» μανδύα. Από τη δεκαετία του ’80, το ρουσφέτι επανήλθε με πιο θεσμική μορφή: προσλήψεις στο Δημόσιο, κρατικές επιχορηγήσεις, συμβάσεις έργων και διορισμοί όχι με βάση την αξιοκρατία αλλά τη συνδικαλιστική, κομματική ή συγγενική σχέση.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου, που εξέφρασε όσο κανείς το λαϊκό αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη, τελικά νομιμοποίησε τις πελατειακές σχέσεις, μετατρέποντας το κράτος σε εργοδότη και προστάτη των «δικών μας παιδιών». Στην ουσία, η κρατική μηχανή έγινε λάφυρο κάθε επόμενης κυβέρνησης. Κάθε κόμμα που ερχόταν στην εξουσία «ξερίζωνε» τους προηγούμενους και φύτευε τους δικούς του.
Ο κρατισμός ως άλλοθι
Η Ελλάδα δεν απέτυχε μόνο λόγω ρουσφετιών. Απέτυχε επειδή επέλεξε τον κρατισμό χωρίς κράτος. Δημιουργήσαμε έναν διογκωμένο, πολυδαίδαλο δημόσιο τομέα χωρίς λειτουργικότητα, χωρίς αξιολόγηση, χωρίς λογοδοσία. Τα νοσοκομεία, τα πανεπιστήμια, οι ΔΕΚΟ έγιναν χώροι εξυπηρέτησης συμφερόντων και όχι πολιτών. Η γραφειοκρατία φούντωσε. Οι «υπεύθυνοι» δεν υπήρχαν ποτέ και πουθενά. Κανείς δεν απολυόταν, κανείς δεν τιμωρούταν. Μόνο μετατίθετο.
Το πολιτικό προσωπικό και οι ευθύνες του
Οι πολιτικοί, στην πλειοψηφία τους, δεν λειτούργησαν ως μεταρρυθμιστές αλλά ως διαχειριστές της παρακμής. Ακόμα κι όταν υπήρχαν ευκαιρίες για ρήξεις, προτιμήθηκαν οι ευκολίες του συμβιβασμού. Ποιος πολιτικός στην Ελλάδα εξελέγη λέγοντας ότι «δεν θα διορίσω»; Ποιος τολμά να πει ευθέως ότι το Δημόσιο δεν είναι κοινωνικό ταμείο ανεργίας αλλά εργαλείο παροχής υπηρεσιών;
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πρόσφατο σκάνδαλο στον ΟΠΕΚΕΠΕ, έναν φορέα κρίσιμο για την αγροτική ανάπτυξη και τα ευρωπαϊκά κονδύλια. Οι καταγγελίες για φωτογραφικές προκηρύξεις και κομματική μοριοδότηση δεν προκαλούν ούτε έκπληξη ούτε οργή. Προκαλούν αδιαφορία, γιατί οι πολίτες έχουν πια εθιστεί στην ιδέα ότι «όλα γίνονται με μέσον».
Ο Μητσοτάκης και η ειλικρίνεια που σοκάρει
Μέσα σε αυτό το κλίμα, το βίντεο που κυκλοφορεί με τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη να δηλώνει πως «το 1950 έκανα τα περισσότερα ρουσφέτια» δεν προκαλεί αντιδράσεις. Αντίθετα, αντιμετωπίζεται σχεδόν με συμπάθεια. Αυτή η ειλικρίνεια, που θα έπρεπε να σοκάρει, λειτουργεί καθησυχαστικά: «Αφού όλοι το έκαναν, γιατί όχι και τώρα;»
Υπάρχει διέξοδος;
Η απάντηση είναι δύσκολη αλλά όχι αδύνατη. Το κράτος δεν θα αλλάξει από μόνο του. Χρειάζεται πολιτική βούληση, κοινωνική πίεση και θεσμικές εγγυήσεις. Οι Ανεξάρτητες Αρχές, η διαφάνεια στους διορισμούς, οι ηλεκτρονικές πλατφόρμες προσλήψεων (όπως το ΑΣΕΠ), η πραγματική αξιολόγηση των δημόσιων υπαλλήλων, η κατάργηση της ατιμωρησίας: όλα είναι εργαλεία. Αλλά το σημαντικότερο είναι να αλλάξει η συνείδηση των πολιτών.
Όσο θεωρούμε το ρουσφέτι «δικαίωμά μας» και όχι ντροπή, όσο πιστεύουμε πως η πολιτική είναι ένας μηχανισμός εξυπηρέτησης και όχι κοινωνικής ευθύνης, τότε τίποτα δεν θα αλλάξει.
ΥΓ: Και έτσι θα παραμένουμε, με λίγη αυτοειρωνεία, αλλά και πολύ απελπισία, η χώρα με το ρουσφέτι.
