Η Ελλάδα δεν αναδεικνύει ή δεν αξιοποιεί πλήρως το ιστορικό, γεωπολιτικό και πολιτιστικό αποτύπωμα που διεκδικεί σε περιοχές όπου είχε παρουσία επί χιλιετίες.
Η διαχρονική αμηχανία
Η σύγχρονη ελληνική εξωτερική πολιτική διαμορφώθηκε κρίσιμα μετά τη Μεταπολίτευση (1974) μέσα σε ένα ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο που απαιτούσε προσαρμογή σε νέες πραγματικότητες, ένταξη στην ΕΕ, συμμετοχή στο ΝΑΤΟ, οικονομικός εκσυγχρονισμός και εσωτερική πολιτική σταθεροποίηση.
Αυτή η προσαρμογή συνοδεύτηκε από μια στρατηγική προσέγγιση με έντονη εστίαση σε ζητήματα με την Τουρκία και οικονομικά εσωτερικά ζητήματα, με αποτέλεσµα να μειωθεί το πολιτικό και πολιτισμικό κεφάλαιο που αφιερώνεται στην ενεργητική διεκδίκηση «ιστορικού αποτυπώματος» πέρα από τα σύνορα και με ιστορικό αποτύπωμα σε περιοχές όπου είχε παρουσία αιώνων.
Στρατηγικοί περιορισμοί και «φοβικά» αντανακλαστικά
Δύο παραμέτρους αξίζει να επισημάνουμε:
- Πρώτον, η ανατολική/νοτιοανατολική Μεσόγειος εξελίχθηκε σε ενεργειακό και γεωστρατηγικό πεδίο συγκρούσεων τις τελευταίες τουλάχιστον δύο δεκαετίες, με την ανακάλυψη κοιτασμάτων υδρογονανθράκων και την αύξηση των ναυτικών διεκδικήσεων. Αυτό περιόρισε την ελευθερία ελιγμών της Αθήνας καθώς κάθε ενεργητική πολιτική συνοδεύεται από άμεσα ρίσκα σε μια σχέση με την Τουρκία που παραμένει το κεντρικό στοιχείο σύγκρουσης για την Ελλάδα, (βλέπε φοβικό σύνδρομο του πολιτικού συστήματος ή και την φιλανδοποίησή του).
- Δεύτερον, η κρίση χρέους της περιόδου 2010–2018 μείωσε την ικανότητα και την πολιτική διάθεση για «εξαγωγή ισχύος» μέσα από δημόσιες διπλωματικές πρωτοβουλίες ή επενδύσεις πολιτιστικής διπλωματίας. Η άμυνα και τα ζωτικά εθνικά συμφέροντα απορρόφησαν περιορισμένους πόρους, και οι προτεραιότητες στράφηκαν σε εσωτερική σταθεροποίηση. (οικονομικός περιορισμός — πολιτικές προτεραιότητες).
Πολιτική κουλτούρα και δημόσιος λόγος
Η ελληνική πολιτική σκηνή εμφανίζει συχνά βραχυπρόθεσμη πολιτική νοοτροπία, προτεραιότητα στην άμεση εσωτερική ατζέντα, με αποτέλεσμα να υποτιμάται η μακροπρόθεσμη, διακρατική πολιτιστική και «ήπια ισχύς» (soft power). Παράλληλα, το κυρίαρχο δημόσιο αφήγημα σπάνια επενδύει συστηματικά στην ανάδειξη ιστορικών δεσμών, π.χ. με τις ελληνικές κοινότητες στη Βόρεια Αφρική, στην Ανατολία ή την Μέση Ανατολή (κυρίως την λεκάνη του Λεβάντε), την Ουκρανία, αλλά και την Βόριο Ήπειρο, ώστε να παράξουν απτό πολιτικό αποτέλεσμα. Αυτό δημιουργεί ένα κενό ανάμεσα στην ιστορική μνήμη και στη σύγχρονη γεωπολιτική στρατηγική.
Ο ρόλος της διασποράς
Ο ελληνισμός της διασποράς διαθέτει δικτύωση, οικονομική ισχύ και πρόσβαση σε πολιτικές των κέντρων αποφάσεων, στοιχεία που σε άλλες χώρες έχουν μετασχηματιστεί σε ισχυρά εργαλεία εξωτερικής πολιτικής. Ωστόσο, η ελληνική πολιτεία συχνά δεν αξιοποιεί συστηματικά αυτά τα δίκτυα ως παράγοντες επίδρασης (lobbying, πολιτιστική διπλωματία, επενδύσεις σε πολιτιστικά προγράμματα), με αποτέλεσμα ένας σημαντικός πολλαπλασιαστής επιρροής να παραμένει υποχρησιμοποιημένος (βλέπε την διασπορά των ΗΠΑ σε ότι κάνουν ότι αφορά την Τουρκία, και που στην ουσία η Ελληνική πολιτεία τους αναιρεί).
Παραδείγματα: Ουκρανία, Βόρειος Ήπειρος, Ανατολία, μέση ανατολή και Β. Αφρική
- Στην Ουκρανία η Ελλάδα επιδεικνύει μια ισορροπία, καταδικάζει την εισβολή και παρέχει υποστήριξη, αλλά αποφεύγει να εκθέσει κρίσιμα μέσα άμυνας (π.χ. συστήματα αεράμυνας) εξαιτίας εγχώριων αναγκών αποτροπής και περιφερειακών απειλών. Αυτό δείχνει μια ρεαλιστική, αλλά συγκρατημένη, προσέγγιση που ισορροπεί ιδεολογική αλληλεγγύη και στρατηγική αυτοπροστασία. Με το αρνητικό σε αυτό το σημείο να έχουν αφεθεί στην μοίρα τους οι Έλληνες της ανατολικής Ουκρανίας, Χερσώνα, Μαριούπολη, Οδησσό και πολλές άλλες πόλεις και αμιγώς ελληνικά χωριά.
- Στη Βόρειο Ήπειρο το ζήτημα του ελληνισμού εκεί παραμένει ευαίσθητο, η ελληνική εξωτερική πολιτική προτίμησε, με μεταπολιτευτική λογική, συμφωνίες καλής γειτονίας και οικονομική συνεργασία, ως τρόπο διαχείρισης, παρά άμεσες διεκδικήσεις. Αυτό έχει μειώσει το «πολιτικό αποτύπωμα» σε όρους ρητής διεκδίκησης, με αποτέλεσμα σήμερα ο Ράμα να κάνει τα δικά του με τις περιουσίες των Ελλήνων, αλλά και μην ξεχνάμε την φυλάκιση του Φρέντι Μπελέρη, με την Ελλάδα να πιάνεται στον ύπνο και τον Αλβανό Πρωθυπουργό να μας περιπαίζει.
-
Στην περιοχή της Ανατολίας, το ελληνικό αποτύπωμα έχει πλέον χαθεί. Ο ελληνισμός του Πόντου, πριν από εκατό χρόνια, με την ανταλλαγή των πληθυσμών, εξαλείφθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά. Ο ελληνισμός της Ίμβρου και της Τενέδου, παρά τις διατάξεις της Συνθήκης της Λωζάννης, είναι σήμερα σχεδόν ανύπαρκτος. Το ελληνικό αποτύπωμα στην Κωνσταντινούπολη έχει επίσης μειωθεί δραματικά, σε πλήρη αντίθεση με την παρουσία των Μουσουλμάνων στη Δυτική Θράκη, η οποία παραμένει ισχυρή. Η Ελλάδα, τόσο με τα γεγονότα του 1955 στην Κωνσταντινούπολη (τα Σεπτεμβριανά), όσο και με τις διώξεις και τη βαριά φορολογία των αρχών της δεκαετίας του 1960, που οδήγησαν στη μαζική φυγή των Ελλήνων της Πόλης, δεν αντέδρασε ουσιαστικά. Η πολιτική ηγεσία της εποχής επέλεξε τη σιωπή, αποσιωπώντας τα γεγονότα και αφήνοντας τις ελληνικές κοινότητες της Ανατολής στην τύχη τους.
-
Στη Μέση Ανατολή και τη Λεκάνη του Λεβάντε, οι Ελληνορθόδοξοι αντιμετωπίζουν μια νέα, δραματική πραγματικότητα. Μετά τα γεγονότα που σημειώθηκαν πριν από σχεδόν έναν χρόνο, στις αρχές του Δεκεμβρίου του 2024, και την αλλαγή καθεστώτος στη Συρία, με τη φυγή του Άσαντ και την ανάληψη της εξουσίας από τους τζιχαντιστές του Αλ-Σάαρ, καταγράφονται σφαγές και διώξεις εναντίον των Ελληνορθοδόξων και γενικότερα των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων.
Οι κοινότητες αυτές έχουν απευθυνθεί τουλάχιστον δύο φορές, με επιστολές προς τον Έλληνα Υπουργό Εξωτερικών, κ. Γεραπετρίτη, ζητώντας στήριξη και παρέμβαση της Ελλάδας, χωρίς όμως να υπάρξει ανταπόκριση. Στην αγωνία τους για επιβίωση, απέστειλαν επιστολή και προς την Πρωθυπουργό της Ιταλίας, Τζόρτζια Μελόνι, ζητώντας διεθνή υποστήριξη.
Η Ευρώπη, για ακόμη μία φορά, αποδεικνύεται πολιτικός νάνος. Αντί να προστατεύσει τις χριστιανικές κοινότητες της περιοχής, προτιμά να συναντά και να συνομιλεί με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος επί χρόνια στήριξε ισλαμιστικές οργανώσεις στη Συρία, καθώς και με τον Αλ-Σαρ, έναν τζιχαντιστή ηγέτη που είχε επικηρυχθεί έναντι 100.000.000 από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τις προηγούμενες εβδομάδες, ο Αλ-Σάαρ εμφανίστηκε στον Ο.Η.Ε., δίνοντας χειραψίες με ηγέτες, μεταξύ των οποίων και ο Έλληνας Πρωθυπουργός, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς λίγες ώρες αργότερα η τρομοκρατική οργάνωση Άνσαρ αλ Σούνα, που συνδέεται με τον ίδιο, δημοσίευσε βίντεο απειλώντας να εξαφανίσει τις θρησκευτικές μειονότητες της Συρίας, μεταξύ των οποίων και τους Ελληνορθοδόξους.
Στην ευρύτερη περιοχή του Λεβάντε, αλλά και στις γειτονικές χώρες όπως ο Λίβανος και η Ιορδανία, οι χριστιανοί πληθυσμοί έχουν ήδη μειώσει δραματικά την παρουσία τους. Παρ’ όλα αυτά, η Ελλάδα επιλέγει να παραμένει απούσα από τις εκκλήσεις για βοήθεια και να μην υποστηρίζει ενεργά τους Ελληνορθόδοξους πληθυσμούς της Ανατολής, παρά την ιστορική, θρησκευτική και πολιτιστική της ευθύνη.
-
Στη Βόρεια Αφρική, μια περιοχή με χιλιετίες παρουσίας των Ελλήνων και των ελληνικών πολιτιστικών αποτυπωμάτων, παρατηρούμε τραγελαφικά φαινόμενα, ιδιαίτερα στη Λιβύη. Η χώρα αυτή, με δάκτυλο της Τουρκίας, δημιουργεί προβλήματα στην Ελλάδα, παρόλο που θα έπρεπε να διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με το ελληνικό στοιχείο.
Τραγικό ήταν το περιστατικό του χαμού των στρατιωτικών μας πριν από περίπου τρία χρόνια, ενώ η κατάσταση με τους ηγέτες της Ανατολικής και Δυτικής Λιβύης παραμένει σύνθετη και επισφαλής. Η Ελλάδα, με το τεράστιο ιστορικό αποτύπωμά της, θα έπρεπε να είναι ένας από τους βασικούς παράγοντες στην περιοχή, ενεργά σε ενέργεια, επιχειρηματικότητα και κατασκευές. Ωστόσο, ακόμη και στη Λιβύη φαίνεται πως η χώρα μας δυσκολεύεται να επιβάλλει την παρουσία της.
Στην Αίγυπτο, τα πρόσφατα γεγονότα γύρω από τη Μονή Σινά αποτελούν ένα ακόμη παράδειγμα έλλειψης διορατικότητας και της τάσης της Ελλάδας να απομακρύνεται από την περιοχή, παρά την ιστορική σημασία της Αλεξάνδρειας και άλλων περιοχών με έντονη ελληνική παρουσία. Η Μονή Σινά, με χιλιετή ιστορία, φέρει το βαρύ αποτύπωμα της Ελληνοορθόδοξης Εκκλησίας, αλλά σήμερα η Ελλάδα φαίνεται να κάνει ελάχιστα για να διασφαλίσει την προστασία και την ενεργή παρουσία της στην περιοχή, παρά τα πρόσφατα γεγονότα.
Τι μπορεί να αλλάξει, προτάσεις πολιτικής (συνοπτικά και στοχευμένα)
-
Συστηματική χρήση της διασποράς: θεσμοποίηση «Διασποράς-Task Force» που συνδέει ελληνικές κοινότητες με υπουργεία (Δικαιοσύνης, Εξωτερικών, Πολιτισμού) για στοχευμένες δράσεις lobby, επενδύσεις και πολιτιστική διπλωματία.
-
Πολιτιστική διπλωματία «3.0»: μακρόπνοα προγράμματα χρηματοδότησης αρχαιολογίας, μουσειακών συνεργασιών και κινηματογραφικών/εκπαιδευτικών πρωτοβουλιών σε περιοχές «ιστορικού αποτυπώματος», με σαφή στόχο την δημιουργία πολιτιστικού κεφαλαίου και διεθνούς αναγνώρισης.
-
Ενεργειακή και θαλάσσια στρατηγική: ενοποίηση ενεργειακών/ναυτικών πρωτοβουλιών με διπλωματικές συμμαχίες (π.χ. με Κύπρο, Ισραήλ, Αίγυπτο) ώστε το ιστορικό αποτύπωμα να συνοδεύεται από οικονομικά και ασφάλειας-κέρδη.
-
Εσωτερική πολιτική: επενδύσεις στην εκπαίδευση, ΜΜΕ και δημόσιο λόγο για το πώς η ιστορική παρουσία μεταφράζεται σε σύγχρονη γεωπολιτική ισχύ, με στόχο να ξεπεραστεί η «φοβική» στασιμότητα.
-
Στοχευμένη εξωτερική πολιτική: ανάλογα με την ευαισθησία κάθε περιοχής, να συνδυάζονται ήπιες διπλωματικές κινήσεις με πολιτιστικές και οικονομικές πρωτοβουλίες που δεν προκαλούν εποικοδομητικά ρήγματα αλλά παράγουν σταθερά πολιτικά οφέλη.
Συμπέρασμα
Η Ελλάδα έχει το ιστορικό και πολιτισμικό κεφάλαιο για να παίξει ενεργότερο και πιο δημιουργικό ρόλο στις περιοχές όπου είχε παρουσία για χιλιετίες, όμως οι σύγχρονες πολιτικές συνθήκες, οι οικονομικοί περιορισμοί, οι περιφερειακές απειλές και μια εσωτερική πολιτική κουλτούρα βραχυπρόθεσμων επιλογών έχουν περιορίσει αυτή την προοπτική.
Μια συνειδητή, μακροπρόθεσμη στρατηγική που θα ενσωματώνει τη διασπορά, την πολιτιστική διπλωματία, την ενεργειακή-θαλάσσια πολιτική και την εσωτερική πολιτική μπορεί να μετατρέψει την ιστορία σε σύγχρονη δύναμη, χωρίς απαραίτητα να απαιτείται ριψοκίνδυνη ρητορική ή στρατιωτική κλιμάκωση.
