Της 12ης Ιουνίου 1914, ένα από τα πρώτα οργανωμένα πογκρόμ των Νεοτούρκων σπέρνει τον τρόμο και τον θάνατο στη Φώκαια της Μικράς Ασίας. Η μαρτυρία του Γάλλου αρχαιολόγου Φελίξ Σαρτιό αποτελεί ντοκουμέντο-καταπέλτη για την εγκληματική βία κατά των Ελλήνων.
Είναι Παρασκευή 12 Ιουνίου 1914. Στην Παλαιά Φώκαια της Μικράς Ασίας, ο Γάλλος αρχαιολόγος και μηχανικός Φελίξ Σαρτιό, εξουσιοδοτημένος από τη γαλλική κυβέρνηση, καταγράφει στο ημερολόγιό του τις αρχαιολογικές του παρατηρήσεις. Μέχρι το βράδυ της ίδιας ημέρας, όμως, θα γίνει μάρτυρας μιας οργανωμένης φρίκης: της μαζικής σφαγής και του εκτοπισμού των Ελλήνων κατοίκων από παραστρατιωτικές ομάδες τσέτων υπό την καθοδήγηση της Επιτροπής “Ένωση και Πρόοδος” του Κομιτάτου των Νεοτούρκων.
Οι εικόνες που περιγράφει είναι εφιαλτικές. Σπίτια λεηλατούνται και πυρπολούνται. Άνθρωποι σφαγιάζονται, γυναίκες βιάζονται, οικογένειες διαλύονται μέσα σε λίγες ώρες. «Λεηλατούν, πυρπολούν, σκοτώνουν ψυχρά, χωρίς μίσος – σχεδόν μεθοδικά», γράφει στο ημερολόγιό του ο Σαρτιό. Η περιγραφή του αποτυπώνει την κτηνωδία: γυναικόπαιδα καταφεύγουν στα γαλλικά σπίτια, ζητώντας προστασία. Στα σοκάκια, φλόγες και αίμα. Στην προκυμαία, άνθρωποι ουρλιάζουν, ψάχνοντας για ένα πλεούμενο, μια ελπίδα διαφυγής.
Ένα έγκλημα οργανωμένο από το κράτος
Δεν επρόκειτο για μια τυχαία επίθεση. Οι τσέτες, οπλισμένοι με τουφέκια και μουσκέτα, είχαν ξεκάθαρες εντολές. Επικεφαλής τους ήταν γνωστά μέλη της τοπικής επιτροπής των Νεοτούρκων. Στόχος: ο εκκαθαρισμός της περιοχής από τον ελληνικό πληθυσμό. Το πλιάτσικο, οι βιασμοί και οι δολοφονίες ήταν το “αντάλλαγμα” για τους δράστες.
Ο Σαρτιό και οι συνεργάτες του κατάφεραν να διασώσουν εκατοντάδες κατοίκους, κρύβοντάς τους σε σπίτια με γαλλικές σημαίες. Ορισμένοι από τους πρόσφυγες έραψαν αυτοσχέδιες τρίχρωμες σημαίες από σεντόνια. Παρ’ όλα αυτά, χιλιάδες Φωκαείς κατέληξαν νεκροί, κακοποιημένοι ή πρόσφυγες, σε μια μαζική έξοδο που διήρκεσε λιγότερο από 24 ώρες.
Η σιωπή και η λήθη
Παρά τις φωτογραφίες του Σαρτιό – με τσέτες να κουβαλούν λάφυρα και γυναίκες να εκλιπαρούν για βοήθεια – η ευρωπαϊκή κοινή γνώμη δεν αντέδρασε. Οι αναφορές του δεν συγκίνησαν τις μεγάλες δυνάμεις. Όπως σημειώνει με πικρία: «Η ζωή της παλιάς μητρόπολης της Μασσαλίας έσβησε ανάμεσα στις πτυχώσεις της σημαίας μας».
Η σφαγή της Φώκαιας, που σηματοδότησε την απαρχή των διωγμών κατά του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας, πέρασε στη λήθη – επισκιασμένη από τη φρίκη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και της Μικρασιατικής Καταστροφής που ακολούθησε λίγα χρόνια μετά.
Το ντοκουμέντο ξαναβγαίνει στο φως
Χρειάστηκε να περάσει σχεδόν ένας αιώνας για να αποκατασταθεί η ιστορική μνήμη. Το 2005, ο ιστορικός φωτογραφίας Χάρης Γιακουμής εντόπισε στο Παρίσι το αρχείο του Σαρτιό: εκατοντάδες φωτογραφίες, επιστολές και χειρόγραφα από τα γεγονότα της Φώκαιας. Το 2008 εκδόθηκε το δίγλωσσο λεύκωμα «Φώκαια 1913-1920 – Η μαρτυρία του Φελίξ Σαρτιό» από το Ριζάρειο Ίδρυμα, ενώ το 2014 παρουσιάστηκε το ντοκιμαντέρ «Γεγονότα στη Φώκαια 1914» των Ανιές Σκλάβου και Στέλιου Τατάκη.
Ο ίδιος ο Σαρτιό, λίγο πριν φύγει από τη Μικρά Ασία τον Ιούλιο του 1914, υπολόγιζε πως περισσότεροι από 125.000 Έλληνες είχαν εκτοπιστεί από τα παράλια, με τεράστια οικονομικά οφέλη για τους δράστες: υπολογισμένα σε πάνω από πέντε εκατομμύρια χρυσές λίρες.
