Η επιλογή της Σαλαμίνας ως τόπου της μεγάλης ναυμαχίας του 480 π.Χ. δεν ήταν τυχαία. Οι αρχαίοι Έλληνες, με επικεφαλής τον Θεμιστοκλή, γνώριζαν άριστα τις τοπικές κλιματικές συνθήκες και εκμεταλλεύτηκαν τους ανέμους του στενού για να εγκλωβίσουν τον πολυάριθμο περσικό στόλο.
Σύγχρονη έρευνα του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμόσφαιρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών, υπό τον ακαδημαϊκό Χρήστο Ζερεφό, που δημοσιεύθηκε στο διεθνές περιοδικό Atmosphere, επιβεβαιώνει ότι η στρατηγική αυτή βασίστηκε στη γνώση των κλιματικών κύκλων της περιοχής.
Η στρατηγική του Θεμιστοκλή και οι άνεμοι
Η μελέτη αποκαλύπτει ότι ο ελληνικός στόλος αξιοποίησε τον συνδυασμό δύο διαφορετικών ανέμων:
-
τον βορειοδυτικό άνεμο της νύχτας
-
και τη θαλάσσια αύρα που αναπτύχθηκε μετά τις 10 το πρωί.
Αυτή η «λαβίδα ανέμου» παγίδευσε τον περσικό στόλο μέσα στα στενά της Σαλαμίνας. Τα στοιχεία προέρχονται τόσο από μετρήσεις μετεωρολογικών σταθμών και κλιματικά μοντέλα (ERA5 και WRF, 1960-2019), όσο και από τις μαρτυρίες αρχαίων συγγραφέων, όπως ο Ηρόδοτος και ο Αισχύλος.
Η γνώση της κλιματολογίας στους αρχαίους Έλληνες
Οι ετησίες άνεμοι (μελτέμια), που φυσούν κάθε καλοκαίρι στο Αιγαίο λόγω του μουσωνικού χαμηλού της Ινδικής Χερσονήσου σε συνδυασμό με τα υψηλά βαρομετρικά της Κεντρικής Ευρώπης, ήταν γνωστοί ήδη από τον Αριστοτέλη στα Μετεωρολογικά. Τον Σεπτέμβριο όμως, τα μελτέμια εξασθενούν και δίνουν χώρο σε τοπικές αύρες, όπως η θαλάσσια αύρα του Σαρωνικού, την οποία ο Θεμιστοκλής αξιοποίησε στο έπακρο.
Η πορεία της μάχης
Τη νύχτα πριν από τη ναυμαχία, ο περσικός στόλος είχε αγκυροβολήσει απέναντι από τη Σαλαμίνα, στην ακτή της Αττικής. Οι Πέρσες περίμεναν ότι οι Έλληνες θα προσπαθούσαν να διαφύγουν. Αντίθετα, με το πρώτο φως της ημέρας, οι ελληνικές τριήρεις εμφανίστηκαν παρατεταγμένες σε σχηματισμό μάχης.
Ο ελιγμός που περιγράφει ο Πλούταρχος –τα ελληνικά πλοία κωπηλατώντας προς την ακτή της Σαλαμίνας για να παρασύρουν τους Πέρσες βαθύτερα στα στενά– αποσκοπούσε στην καθυστέρηση της σύγκρουσης μέχρι να αλλάξει ο άνεμος. Και πράγματι, λίγο μετά τις 10:00 η θαλάσσια αύρα έκανε την εμφάνισή της.
Η αλλαγή του ανέμου σε συνδυασμό με τον περιορισμένο χώρο του διαύλου αποδιοργάνωσε τον περσικό στόλο. Τα βαριά και ψηλά πλοία των Περσών, εκτεθειμένα στον άνεμο και στα κύματα, δεν μπορούσαν να ελιχθούν σωστά και έγιναν εύκολος στόχος για τα έμβολα των ευέλικτων ελληνικών τριήρεων.
Η καταστροφή του περσικού στόλου
Καθώς οι ώρες περνούσαν, η νοτιοδυτική αύρα απέκοψε κάθε δυνατότητα υποχώρησης προς τον ανοιχτό Σαρωνικό, αφού τα περσικά πλοία δεν μπορούσαν να ανοίξουν πανιά. Έτσι, εγκλωβισμένα και αποδιοργανωμένα, υπέστησαν συντριπτική ήττα.
Ένα μεγάλο μέρος του στόλου βυθίστηκε, ενώ τα υπόλοιπα πλοία υποχώρησαν αργά προς τον Φαληρικό κόλπο, όταν αργά το απόγευμα οι άνεμοι γύρισαν ξανά σε βορειοδυτικούς. Ο Ηρόδοτος μάλιστα αναφέρει ότι ο Ζέφυρος μετέφερε τα συντρίμμια μέχρι την περιοχή του σημερινού Αγίου Κοσμά.
Η ναυμαχία της Σαλαμίνας όχι μόνο έσωσε την Ελλάδα, αλλά και σφράγισε την πορεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Και, όπως δείχνει η σύγχρονη μελέτη, η νίκη αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη βαθιά γνώση της θάλασσας και των ανέμων που διέθεταν οι αρχαίοι Έλληνες.
