Στη Νέα Υόρκη, οι εξελίξεις γύρω από το Κυπριακό δεν επεφύλασσαν καμία ανατροπή. Η παρουσία των εμπλεκομένων πλευρών στον διεθνή οργανισμό λειτούργησε περισσότερο ως μέσο διατήρησης της κινητικότητας παρά ως αφετηρία ουσιαστικών συνομιλιών. Το συμπέρασμα είναι σαφές: αποφύγαμε τα χειρότερα — δηλαδή μια απόλυτη κατάρρευση της διαδικασίας — αλλά καμία πρόοδος δεν καταγράφηκε επί της ουσίας.
Η διατήρηση της προσπάθειας από τα Ηνωμένα Έθνη εκλαμβάνεται από τη Λευκωσία ως θετική εξέλιξη, κυρίως υπό το φως των δυσμενών γεωπολιτικών δεδομένων. Ωστόσο, η στασιμότητα δεν παύει να λειτουργεί διαβρωτικά. Όσο δεν σημειώνεται ουσιαστική πρόοδος, η κατοχική πραγματικότητα εδραιώνεται, δημιουργώντας επί του εδάφους νέες τετελεσμένες καταστάσεις.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα Ηνωμένα Έθνη επιμένουν στη στρατηγική των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ), τα οποία χρησιμοποιούνται ως εργαλείο άρσης του αδιεξόδου. Ωστόσο, η τουρκική πλευρά τα ερμηνεύει διαφορετικά: ως ευκαιρία ενίσχυσης και αναβάθμισης του κατοχικού μορφώματος. Για την Άγκυρα, τα ΜΟΕ δεν είναι μοχλός επαναπροσέγγισης, αλλά μέσο παγίωσης της διχοτομικής λογικής και εμπέδωσης μιας «κανονικότητας» με βάση τις κατοχικές πραγματικότητες.
Αυτός είναι και ο λόγος που η Λευκωσία κινείται με αυξημένη επιφύλαξη, γνωρίζοντας πως, χωρίς σωστή διαχείριση, τα ΜΟΕ μπορεί να μετατραπούν από γέφυρες σε παγίδες.
Η σταθερή τουρκική στάση
Από τις συνομιλίες στη Νέα Υόρκη δεν προέκυψε καμία διαφοροποίηση από την τουρκική πλευρά. Αυτό δεν αποτέλεσε έκπληξη. Η Τουρκία εξακολουθεί να προωθεί μεθοδικά τον στόχο της αναγνώρισης των τετελεσμένων της εισβολής του 1974 και της de facto διχοτόμησης της Κύπρου.
Η Άγκυρα δεν έχει λόγο να μετακινηθεί από τις θέσεις της. Εκτός κι αν εμφανιστούν ισχυρά κίνητρα ή πιέσεις που θα αλλάξουν τα δεδομένα. Για παράδειγμα, η στρατηγική του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκου Χριστοδουλίδη, για σύνδεση της προόδου στο Κυπριακό με την ευρωτουρκική πορεία, επιχειρεί να φέρει την Τουρκία σε δίλημμα: είτε να κερδίσει κάτι σημαντικό από την Ε.Ε. κάνοντας παραχωρήσεις, είτε να μείνει με το Κυπριακό ανοιχτό, αλλά με τις σχέσεις της με την Ευρώπη στον «πάγο».
Το ερώτημα είναι αν η Άγκυρα θεωρήσει το κόστος μιας τέτοιας παραχώρησης μεγαλύτερο από τα κέρδη που μπορεί να αποκομίσει. Ή αν —όπως μας έχει συνηθίσει— προσπαθήσει να τα πάρει και τα δύο: και πρόοδο στις ευρωτουρκικές σχέσεις και συνέχιση της κατοχικής της πολιτικής στην Κύπρο.
Το στρατιωτικό βέτο στα οδοφράγματα
Ένα από τα πιο επίκαιρα ζητήματα, που συζητήθηκε και στη Νέα Υόρκη, αφορά τη λειτουργία νέων οδοφραγμάτων. Τα Ηνωμένα Έθνη αφιέρωσαν σημαντικό χρόνο και προσπάθεια στο συγκεκριμένο ζήτημα, θεωρώντας το ως ένα από τα ΜΟΕ με ιδιαίτερη σημασία για την καθημερινότητα των Κυπρίων.
Η απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελ Ολγκίν Κουεγιάρ, είχε προσωπική εικόνα για την κατάσταση, έχοντας πραγματοποιήσει επιτόπιες επισκέψεις κατά τη διάρκεια της παραμονής της στην Κύπρο. Ωστόσο, όταν ήρθε η ώρα της απόφασης, η τουρκική πλευρά έκανε πίσω, επικαλούμενη την ανάγκη έγκρισης του κατοχικού στρατού.
Η δήλωση αυτή, πέρα από διπλωματική υπεκφυγή, αποκαλύπτει και την ωμή αλήθεια: στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου, οι πολιτικοί θεσμοί δεν έχουν την τελευταία λέξη. Ο κατοχικός στρατός διατηρεί την τελική εξουσία, και καμία απόφαση —ούτε καν για το άνοιγμα ενός οδοφράγματος— δεν μπορεί να ληφθεί χωρίς τη δική του συγκατάθεση.
Ο ίδιος ο Ερσίν Τατάρ, επικεφαλής του ψευδοκράτους, εμφανίζεται κάθε φορά να ζητά χρόνο για να «συνεννοηθεί» με την Άγκυρα ή τον στρατό. Αυτή η εξάρτηση δεν είναι ούτε τυχαία ούτε πρόσκαιρη. Αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα μιας «διοίκησης» που λειτουργεί υπό πλήρη τουρκικό έλεγχο.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν —με παρελθόν στην κορυφή της τουρκικής ΜΙΤ— παρίστατο στη Νέα Υόρκη ως ο πραγματικός συνομιλητής. Ο Τατάρ, απλώς ακολουθούσε, με τον ρόλο του να περιορίζεται στο να εκπροσωπεί όσα του υπαγορεύονται.
Η ουσία του αδιεξόδου
Οι εξελίξεις αυτές δεν αφήνουν πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. Όταν ένα τόσο απλό —και θεωρητικά τεχνικό— ζήτημα όπως τα οδοφράγματα μετατρέπεται σε πολιτικό και στρατιωτικό αγκάθι, είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς πόσο εφικτή είναι μια συμφωνία επί των θεμελιωδών παραμέτρων της λύσης.
Το Κυπριακό, εδώ και δεκαετίες, παραμένει όμηρος των στρατηγικών στοχεύσεων της Τουρκίας και της επιμονής της να επιβάλει τη διχοτομική της λογική. Οι λεγόμενοι Τουρκοκύπριοι ηγέτες λειτουργούν ως εκπρόσωποι της Άγκυρας, στερούμενοι ουσιαστικής πολιτικής αυτονομίας.
Η επόμενη μέρα
Με αυτά τα δεδομένα, το ζητούμενο για τη Λευκωσία είναι η χάραξη μιας ρεαλιστικής και πολυδιάστατης στρατηγικής. Μιας πολιτικής που θα επιδιώξει την ενεργότερη εμπλοκή της Ε.Ε. και θα διαμορφώσει κόστος για την Άγκυρα αν συνεχίσει την αδιαλλαξία της. Η διπλωματική κινητικότητα πρέπει να συνδυαστεί με στοχευμένες πρωτοβουλίες, που θα αναδεικνύουν το κατοχικό καθεστώς και τις ευθύνες του.
Το Κυπριακό δεν μπορεί να παραμείνει αιώνια στον «πάγο». Η αδράνεια δεν είναι ουδέτερη. Ενισχύει τη διχοτόμηση. Αν δεν ανατραπεί αυτή η πορεία, η εδραίωση των τετελεσμένων θα καταστήσει την επανένωση όχι μόνο δύσκολη αλλά και ανέφικτη.
Με πληροφορίες από τον Κώστα Βενιζέλο, δημοσιογράφο και συγγραφέα με έδρα τη Λευκωσία.
