Γράφει ο Μουρτζούκος Χρήστος
Η μεγάλη πληγή της Ελλάδας μετά την οικονομική κρίση του 2010 δεν ήταν μόνο το χρέος και η ανεργία. Ήταν η μαζική φυγή των πιο παραγωγικών της πολιτών. Περισσότεροι από 600.000 Έλληνες, κυρίως νέοι ηλικίας 25-44 ετών, εγκατέλειψαν τη χώρα μεταξύ 2010 και 2022, σύμφωνα με στοιχεία του Eurostat και του ΟΟΣΑ.
Πολλοί από αυτούς ήταν επιστήμονες, μηχανικοί, ερευνητές και στελέχη τεχνολογίας, οι ”εγκέφαλοι” που θα μπορούσαν να είχαν στηρίξει την ανάκαμψη. Σήμερα, η ελληνική διασπορά εκτιμάται περί τα 10 εκατομμύρια άτομα (κατά προσέγγιση), άλλη μια Ελλάδα είναι έξω. Μόνο στην Αμερική, τη Βρετανία και τη Γερμανία εργάζονται δεκάδες χιλιάδες Έλληνες σε υψηλόβαθμες θέσεις σε τεχνολογικές εταιρείες, πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα. Μια πρόσφατη έρευνα του εθνικού κέντρου τεκμηρίωσης (ΕΚΤ) δείχνει ότι μεγάλο μέρος των ακαδημαϊκών της διασποράς δραστηριοποιείται σε STEM πεδία (επιστήμες, τεχνολογία, μηχανική, μαθηματικά), με το 30% να βρίσκεται στις ΗΠΑ και το 26% στη Βρετανία.
Η ελληνική πολιτεία μέσω της πρωτοβουλίας ReBrain Greece του υπουργείου εργασίας, οργανώνει «ημέρες καριέρας» σε μεγάλες πόλεις του εξωτερικού, από το Λονδίνο και το Ντίσελντορφ μέχρι τη Νέα Υόρκη. Εκεί, ελληνικές εταιρείες συναντούν νέους Έλληνες επιστήμονες και στελέχη, παρουσιάζοντας ευκαιρίες εργασίας και κίνητρα. Το πιο σημαντικό είναι η μειωμένη φορολογία: 50% μείωση του φόρου εισοδήματος για τα πρώτα επτά χρόνια επαναπατρισμού, αυτόματη αναγνώριση ιατρικών ειδικοτήτων από ΗΠΑ, Καναδά και άλλες χώρες.
Αυτές οι προσπάθειες είναι θετικές, αλλά περιορισμένες. Αν η Ελλάδα θέλει πραγματικά να ανακάμψει και να αποκτήσει κυρίαρχο ρόλο στην ευρωπαϊκή ένωση, πρέπει να υιοθετήσει ένα πιο φιλόδοξο, συστηματικό μοντέλο. Ένα μοντέλο που έχει ήδη δοκιμαστεί με επιτυχία από την Κίνα.
Η Κίνα, από τη δεκαετία του 1990, ακολούθησε μια στρατηγική «αντίστροφης διαρροής εγκεφάλων» που την μετέτρεψε από χώρα αντιγραφής προϊόντων σε παγκόσμιο τεχνολογικό γίγαντα. Αρχικά παρήγαγε φθηνές απομιμήσεις αμερικανικών και ευρωπαϊκών προϊόντων, μπαίνοντας έτσι στις αγορές της δύσης. Στη συνέχεια, με κρατικές πρωτοβουλίες, έστειλε χιλιάδες νέους για σπουδές και εργασία σε κορυφαίες αμερικανικές και ευρωπαϊκές εταιρείες. Στόχος ήταν να αποκτήσουν τεχνογνωσία, να εργαστούν σε εταιρείες όπως η IBM, η Google ή η Siemens και να επιστρέψουν. Το εμβληματικό πρόγραμμα «Thousand Talents Plan» (πρόγραμμα χιλίων ταλέντων), που ξεκίνησε το 2008, προσέφερε υψηλούς μισθούς, ερευνητική υποδομή και κίνητρα σε επιστήμονες κινεζικής καταγωγής (και όχι μόνο) για να μεταφέρουν γνώση πίσω στην πατρίδα τους. Παρότι το πρόγραμμα δέχθηκε κριτική από τις ΗΠΑ για μεταφορά πνευματικής ιδιοκτησίας, τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά, χιλιάδες επιστήμονες επέστρεψαν, δημιουργήθηκαν νέες εταιρείες, ενισχύθηκε η έρευνα και η Κίνα πέρασε από αντιγραφή σε καινοτομία στην 4η Βιομηχανική Επανάσταση.
Οι νέοι Κινέζοι που σπούδαζαν στο εξωτερικό επέστρεφαν αμέσως μετά το πτυχίο, εντασσόμενοι σε κρατικά ερευνητικά ιδρύματα ή ιδιωτικές εταιρείες που ιδρύθηκαν με κρατική στήριξη. Το αποτέλεσμα; Εκρηκτική αύξηση του ΑΕΠ, κυριαρχία σε αγορές και οικονομική διείσδυση σε χώρες που χρειάζονταν χρηματοδότηση. Η Κίνα δεν πολέμησε με όπλα, ”πολέμησε” με τεχνογνωσία, ανθρώπινο κεφάλαιο και την οικονομία.
Η Ελλάδα έχει παρόμοια ιστορία μεταναστεύσεων. Τον 20ό αιώνα έχασε πληθυσμό με τρία-τέσσερα μεγάλα κύματα προς ΗΠΑ, Αυστραλία και Γερμανία. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή του 1922 δέχθηκε πρόσφυγες, ενώ τη δεκαετία του ’80 επαναπατρίστηκαν Έλληνες από την πρώην Σοβιετική Ένωση. Χωρίς αυτές τις εισροές, ο πληθυσμός σήμερα ίσως να μην ξεπερνούσε τα 5 εκατομμύρια. Η κρίση του 2010 όμως ήταν διαφορετική, έφυγαν οι πιο μορφωμένοι, οι πιο παραγωγικοί.
Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν ότι τα βασικά κίνητρα επιστροφής παραμένουν μη οικονομικά. Η οικογένεια και η ποιότητα ζωής αποτελούν τους κύριους λόγους επιστροφής, ενώ οι μισθοί και οι επαγγελματικές προοπτικές εξακολουθούν να υστερούν σε σχέση με το εξωτερικό.
Σημαντικό είναι επίσης το προφίλ των επαναπατρισμένων:
- 10% εργάζονται στον τομέα της τεχνολογίας και της πληροφορικής
- 10% στην εκπαίδευση
- 7% στην υγεία
- 5% στην ενέργεια και τις ανανεώσιμες πηγές
Τα στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ότι η Ελλάδα διαθέτει ήδη ένα κρίσιμο απόθεμα ανθρώπινου κεφαλαίου με διεθνή εμπειρία. Το ζητούμενο είναι η αξιοποίησή του.
Για να αντιστρέψει αυτή την πορεία, η Ελλάδα πρέπει να κάνει ό,τι η Κίνα.
- Πρώτον, να προσεγγίσει ενεργά τους Έλληνες του εξωτερικού, όχι μόνο με roadshows, αλλά με στοχευμένα προγράμματα όπως το κινεζικό. Να προσφέρει όχι μόνο φορολογικά κίνητρα, αλλά και υψηλότερους μισθούς (τουλάχιστον κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο), ερευνητική υποδομή και ευκαιρίες ίδρυσης εταιρειών
- Δεύτερον, να εξασφαλίσει ότι οι νέοι που σπουδάζουν σήμερα στο εξωτερικό επιστρέφουν αμέσως μετά, με θέσεις εργασίας που αξιοποιούν τις γνώσεις τους
- Τρίτον, να διορθώσει τα κακώς κείμενα, γραφειοκρατία, διαφάνεια, σταθερότητα. Χωρίς αυτά, κανένα κίνητρο δεν αρκεί.
Τι μπορεί να μάθει η Ελλάδα από την Κίνα
Η απλή σύγκριση με την Κίνα θα ήταν αφελής, καθώς πρόκειται για διαφορετικά πολιτικά και οικονομικά συστήματα. Ωστόσο, ορισμένες αρχές είναι μεταφέρσιμες:
1. Στρατηγική προσέλκυσης
Η Κίνα δημιούργησε ένα συνεκτικό πλαίσιο που συνδέει εκπαίδευση, αγορά εργασίας και βιομηχανική πολιτική
2. Σύνδεση τεχνογνωσίας με παραγωγή
Η επιστροφή επιστημόνων δεν έχει αξία αν δεν ενσωματωθεί στην παραγωγική βάση. Η Ελλάδα χρειάζεται να ενισχύσει κλάδους υψηλής τεχνολογίας και εξωστρέφειας
3. Ανταγωνιστικοί μισθοί και συνθήκες εργασίας
Η διαφορά αποδοχών με την υπόλοιπη Ευρώπη παραμένει βασικό εμπόδιο. Χωρίς ουσιαστική σύγκλιση, η επιστροφή θα παραμείνει περιορισμένη
4. Θεσμική αξιοπιστία και μείωση γραφειοκρατίας
Έρευνες δείχνουν ότι έως και 79% των Ελλήνων του εξωτερικού θεωρούν κρίσιμη τη βελτίωση των θεσμών για να επιστρέψουν
Το διακύβευμα της επόμενης δεκαετίας
Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Διαθέτει ένα παγκόσμιο δίκτυο ανθρώπων με υψηλή εξειδίκευση, εμπειρία και πρόσβαση σε διεθνείς αγορές. Αν αυτό το δίκτυο ενεργοποιηθεί στρατηγικά, μπορεί να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς η επιστροφή των Ελλήνων του εξωτερικού, αλλά η δημιουργία ενός περιβάλλοντος που θα τους επιτρέψει να παράγουν, να καινοτομήσουν και να επενδύσουν στη χώρα.
Το σύνθημα «κάν’ το όπως η Κίνα» δεν πρέπει να εκληφθεί ως αντιγραφή, αλλά ως υπενθύμιση μιας βασικής αρχής, καμία χώρα δεν αναπτύχθηκε χωρίς να επενδύσει συστηματικά στο ανθρώπινο κεφάλαιό της. Η Ελλάδα έχει πλέον την ευκαιρία να μετατρέψει μια δεκαετία απώλειας σε μια νέα εποχή δημιουργίας. Το αν θα το καταφέρει, θα εξαρτηθεί από το αν θα δει το brain drain όχι ως πρόβλημα του παρελθόντος, αλλά ως εργαλείο για το μέλλον.
Αν γίνει σωστά, το αποτέλεσμα θα είναι εντυπωσιακό. Νέες εταιρείες με έδρα την Ελλάδα, τεχνολογική κυριαρχία, αύξηση εξαγωγών, ενίσχυση του ΑΕΠ και ισχυρή φωνή στην ΕΕ. Η Κίνα το ξεκίνησε πριν 30 χρόνια και σήμερα είναι υπερδύναμη. Η Ελλάδα μπορεί να ακολουθήσει παρόμοια πορεία, όχι για να γίνει Κίνα, αλλά για να γίνει η πιο δυναμική οικονομία της νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Ας το κάνουμε λοιπόν όπως η Κίνα
