Οκτώ χώρες βρίσκονται στην ευρωπαϊκή «ουρά» για ένταξη, με το Μαυροβούνιο, την Αλβανία, την Ουκρανία και τη Μολδαβία να βρίσκονται πιο κοντά στην επόμενη φάση. Το Βερολίνο στηρίζει την επέκταση, αλλά θέλει ισχυρές δικλίδες ασφαλείας και σταδιακή ένταξη.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προετοιμάζεται για μια νέα και ιδιαίτερα σημαντική διεύρυνση, η οποία θα μπορούσε τα επόμενα χρόνια να αυξήσει σημαντικά τον αριθμό των κρατών-μελών. Στο επίκεντρο βρίσκονται οκτώ υποψήφιες χώρες, μεταξύ των οποίων το Μαυροβούνιο, η Αλβανία, η Ουκρανία και η Μολδαβία.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει ήδη ένα νέο μοντέλο διεύρυνσης, καθώς η ένταξη τόσο μεγάλου αριθμού χωρών δημιουργεί σημαντικά πολιτικά, οικονομικά και θεσμικά ζητήματα για την Ένωση των 27. Το Βερολίνο δεν απορρίπτει τη διεύρυνση. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχει επανειλημμένα υποστηρίξει την επιτάχυνση της διαδικασίας, ιδιαίτερα για τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, την Ουκρανία και τη Μολδαβία. Ωστόσο, η γερμανική κυβέρνηση θεωρεί ότι η διεύρυνση πρέπει να συνοδευτεί από αυστηρούς κανόνες και μεταρρυθμίσεις.
Το νέο μοντέλο ένταξης
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο από εκείνο των προηγούμενων διευρύνσεων. Οι υποψήφιες χώρες δεν θα περνούν απαραίτητα από την κατάσταση του υποψήφιου μέλους στην πλήρη ένταξη από τη μία ημέρα στην άλλη. Αντίθετα, εξετάζεται η λεγόμενη «σταδιακή ενσωμάτωση». Οι χώρες που προχωρούν στις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις θα μπορούν να εντάσσονται βήμα προς βήμα σε επιμέρους πολιτικές και μηχανισμούς της ΕΕ, όπως η ενιαία αγορά, οι μεταφορές και άλλοι τομείς. Ένα μέρος αυτής της λογικής εφαρμόζεται ήδη. Η Ουκρανία και η Μολδαβία συμμετέχουν, για παράδειγμα, σε ορισμένες ευρωπαϊκές ρυθμίσεις πριν από την πλήρη ένταξή τους στην Ένωση.
Η προσέγγιση αυτή συνδέεται και με την πρόταση του Μερτς για μια μορφή «συνδεδεμένης» ή προνομιακής συμμετοχής των υποψηφίων χωρών πριν από την πλήρη ένταξη.
Περιορισμοί στα δικαιώματα των νέων μελών
Το σχέδιο που συζητείται στις Βρυξέλλες περιλαμβάνει και σημαντικούς περιορισμούς για τα νέα κράτη-μέλη. Μεταξύ των προτάσεων είναι η δημιουργία ειδικών ρητρών προστασίας, οι οποίες θα μπορούσαν να περιορίζουν προσωρινά ορισμένα δικαιώματα των νέων μελών.Ένα από τα σενάρια προβλέπει ότι για έως και 15 χρόνια ένα νέο κράτος δεν θα μπορεί να χρησιμοποιεί το δικαίωμα βέτο σε ορισμένες αποφάσεις που απαιτούν ομοφωνία.
Παράλληλα, εξετάζονται περιορισμοί στην πρόσβαση στην ενιαία αγορά και στην κοινή αγροτική πολιτική κατά τη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου. Η λογική πίσω από αυτές τις προτάσεις είναι να αποφευχθούν στο μέλλον καταστάσεις στις οποίες ένα νέο κράτος-μέλος θα μπορούσε να μπλοκάρει κρίσιμες αποφάσεις της Ένωσης ή να δημιουργήσει προβλήματα στην εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο κράτος δικαίου. Σε περίπτωση σοβαρών παραβιάσεων των ευρωπαϊκών αξιών, εξετάζεται ακόμη και η προσωρινή αναστολή ορισμένων δικαιωμάτων ψήφου.
Γιατί ανησυχεί το Βερολίνο
Η Γερμανία βρίσκεται ανάμεσα στις χώρες που ζητούν αυστηρές προϋποθέσεις για τη διεύρυνση. Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται, μεταξύ άλλων, η Γαλλία, το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία και το Βέλγιο. Οι κυβερνήσεις αυτών των χωρών ανησυχούν ότι μια γρήγορη διεύρυνση χωρίς επαρκείς ασφαλιστικές δικλίδες θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές πολιτικές και οικονομικές αντιδράσεις στο εσωτερικό τους.
Υπάρχουν επίσης φόβοι για την αγροτική παραγωγή, την αγορά εργασίας, τη χρηματοδότηση των νέων κρατών και το κόστος για τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Η περίπτωση της Ουκρανίας είναι χαρακτηριστική. Το μέγεθος και η παραγωγική δυναμική της ουκρανικής γεωργίας θα μπορούσαν να προκαλέσουν σημαντικές ανακατατάξεις στην ευρωπαϊκή αγροτική αγορά. Για τον λόγο αυτό εξετάζονται ειδικές ρυθμίσεις που θα περιορίζουν προσωρινά την πρόσβαση ορισμένων ουκρανικών αγροτικών προϊόντων στην ευρωπαϊκή αγορά.
Στον αντίποδα οι χώρες που ζητούν γρήγορη διεύρυνση
Δεν συμμερίζονται όλες οι χώρες αυτή την επιφυλακτική προσέγγιση. Μια ομάδα κρατών, με ισχυρή παρουσία χωρών της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης, πιέζει για ταχύτερη ολοκλήρωση των ενταξιακών διαδικασιών. Το επιχείρημά τους είναι ότι οι χώρες των Δυτικών Βαλκανίων περιμένουν εδώ και πολλά χρόνια και ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να χάσει την αξιοπιστία της εάν συνεχίσει να αναβάλλει την ένταξή τους. Το Μαυροβούνιο θεωρείται σήμερα ο πιο προχωρημένος υποψήφιος. Έχει ανοίξει και τα 33 διαπραγματευτικά κεφάλαια και έχει ήδη κλείσει προσωρινά 18 από αυτά. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί ότι το Μαυροβούνιο θα μπορούσε να γίνει το 28ο μέλος της ΕΕ το 2028, εφόσον συνεχιστεί η σημερινή πορεία μεταρρυθμίσεων.
Η Γερμανία δεν θέλει να χάσει τα ΒαλκάνιαΗ στάση του Βερολίνου παρουσιάζει έτσι μια φαινομενική αντίφαση.Από τη μία πλευρά, η γερμανική κυβέρνηση πιέζει για ταχύτερη διεύρυνση. Ο Μερτς έχει χαρακτηρίσει την επέκταση της ΕΕ γεωπολιτική αναγκαιότητα και έχει υποστηρίξει την ταχύτερη ενσωμάτωση των Δυτικών Βαλκανίων, της Μολδαβίας και της Ουκρανίας. Από την άλλη, η Γερμανία θέλει να διασφαλίσει ότι μια διευρυμένη Ένωση θα μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις και να εφαρμόζει αποτελεσματικά τους κανόνες της.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης στην Ευρώπη. Η ΕΕ δεν θέλει να αφήσει τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων ή τη Μολδαβία σε ένα παρατεταμένο καθεστώς αναμονής, καθώς κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αυξήσει την επιρροή άλλων δυνάμεων στην περιοχή. Την ίδια στιγμή, η ένταξη της Ουκρανίας θα αποτελούσε τη μεγαλύτερη διεύρυνση στην ιστορία της Ένωσης και θα άλλαζε σημαντικά τις οικονομικές και πολιτικές ισορροπίες στο εσωτερικό της.
Το μεγάλο ερώτημα για την Ευρώπη
Η επόμενη διεύρυνση δεν είναι επομένως απλώς ένα ζήτημα προσθήκης νέων κρατών στον ευρωπαϊκό χάρτη. Αφορά το ίδιο το μοντέλο λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πόσες χώρες μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά η ΕΕ με το σημερινό σύστημα λήψης αποφάσεων;
Μπορεί να συνεχιστεί η απαίτηση ομοφωνίας σε κρίσιμους τομείς όταν ο αριθμός των κρατών αυξάνεται; Πώς θα χρηματοδοτηθούν οι νέες χώρες και πώς θα προστατευθούν οι σημερινοί παραγωγικοί τομείς της Ένωσης; Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει επίσης αλλαγές στη λειτουργία των θεσμών, μεταξύ άλλων μικρότερη Ευρωπαϊκή Επιτροπή και μεγαλύτερη χρήση διαδικασιών που επιτρέπουν τη λήψη αποφάσεων χωρίς ομοφωνία. Ωστόσο, και αυτές οι αλλαγές αναμένεται να προκαλέσουν αντιδράσεις μεταξύ των κρατών-μελών.
Η συζήτηση που ανοίγει είναι επομένως πολύ ευρύτερη από το ερώτημα «ποια χώρα θα ενταχθεί πρώτη». Η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει εάν θα προχωρήσει σε μια γρήγορη γεωπολιτική διεύρυνση ή εάν θα επιλέξει μια πιο αργή διαδικασία, με αυστηρότερους όρους και βαθμιαία ενσωμάτωση.
Για τη Γερμανία, το ζητούμενο φαίνεται να είναι ένας συνδυασμός των δύο: ταχύτερη διεύρυνση, αλλά όχι χωρίς όρους. Και αυτή ακριβώς η ισορροπία αναμένεται να αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές πολιτικές αντιπαραθέσεις των επόμενων ετών.
