Ο δρ. Σωτήρης Μητραλέξης, ερευνητής στο UCL, αναλύει την εκεχειρία ΗΠΑ–Ιράν, εξηγώντας τι σημαίνει για τη Μέση Ανατολή και ποιος πραγματικά κερδίζει.
Λίγες ώρες μετά τις τραμπικές ανακοινώσεις πως «ένας ολόκληρος πολιτισμός θα πεθάνει απόψε» (αφ’ ότου έχει επιτευχθεί, λέει, «Πλήρης και Ολική Αλλαγή Καθεστώτος»…), ξημερωθήκαμε τη Μεγάλη Τετάρτη με τραμπική αναγγελία εκεχειρίας δύο εβδομάδων.
Τι γνωρίζουμε;
Ότι μέχρι τώρα δε συνέβαινε καμμία διαπραγμάτευση, παρά τις αμερικανικές διαβεβαιώσεις περί του αντιθέτου. Ανακοινώθηκε πως διαπραγματεύσεις θα ξεκινήσουν τη Μεγάλη Παρασκευή 10 Απριλίου. Μέχρι τώρα είχαμε ανταλλαγή/δημοσίευση τελεσιγράφων, εδώ και εβδομάδες: ένα αμερικανικό τελεσίγραφο 15 σημείων που προϋποθέτει στρατιωτική ήττα του Ιράν. Και εκδοχές ενός ιρανικού τελεσιγράφου λίγο πολύ απαράλλακτου εδώ και εβδομάδες, εσχάτως 10 σημείων, που προϋποθέτει στρατηγική ήττα των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Κάθε πλευρά έλεγε στην άλλη: «ηττηθήκατε κατά κράτος. Ιδού οι όροι της παράδοσής σας.»
Τι άλλαξε; Κατέστη το εδώ και εβδομάδες επιπλέον ιρανικό τελεσίγραφο, που προϋποθέτει στρατηγική ήττα ΗΠΑ και Ισραήλ, η βάση για τις αρχικά δεκαπενθήμερες διαπραγματεύσεις. Όπως έγραψε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, «λάβαμε μια πρόταση 10 σημείων από το Ιράν και πιστεύουμε ότι αποτελεί μια λειτουργική βάση για διαπραγματεύσεις. Σχεδόν όλα τα διάφορα σημεία προηγούμενης διαμάχης έχουν συμφωνηθεί μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, αλλά μια περίοδος δύο εβδομάδων θα επιτρέψει την οριστικοποίηση και την ολοκλήρωση της Συμφωνίας». Τα 10 σημεία που κατά την αμερικανική πλευρά «αποτελούν μια λειτουργική βάση για διαπραγματεύσεις» περιλαμβάνουν… τα πάντα όλα: μόνιμο τέλος του πολέμου και μόνιμες εγγυήσεις μη-επίθεσης των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, κωδικοποιημένες στο διεθνές δίκαιο μέσω ψηφίσματος στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Τέλος των επιθέσεων του Ισραήλ σε όλους τους περιφερειακούς συμμάχους του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης της Χεζμπολλάχ στο Λίβανο (αλλά και της Χαμάς;). Άρση όλων των κυρώσεων στο Ιράν, πρωτογενών και δευτερογενών. Νέο καθεστώς στο Στενό του Ορμούζ, με διόδια και ιρανική κυριαρχία, μαζί με ιρανικές εγγυήσεις ασφαλείας για τα πλοία: τα ασύλληπτα έσοδα —2 εκατομμύρια δολλάρια το καράβι, πληρωμένα σε ιρανικά ριάλ…— από τα διόδια γίνονται αποδεκτά αντί πολεμικών αποζημιώσεων, και το Ιράν θα τα διαμοιράσει με το Ομάν. Δικαίωμα εμπλουτισμού ουρανίου. Όταν ένα τέτοιο τελεσίγραφο του Ιράν έχει γίνει αποδεκτό ως βάση συζήτησης από την αμερικανική πλευρά, αντιλαμβάνεστε πού βρισκόμαστε και τι «βγάζει ο λογαριασμός» της νίκης και της ήττας στον πόλεμο — καθ’ ότι ο ορισμός της νίκης είναι η επιβολή της βούλησής σου επί του αντιπάλου. Ως προς το Ιράν, όλα τα παραπάνω μοιάζουν να παραείναι καλά για να είναι αληθινά, που συνήθως σημαίνει ότι δεν θα αποδειχθούν αληθινά. Ουσιαστικά το Ιράν δεν δίνει τίποτα και παίρνει τα πάντα, συμπεριλαμβανομένου ενός νέου καθεστώς για το Ορμούζ, ενώ η εκδίωξη των Αμερικανών από τη Μέση Ανατολή αποτελεί απλή συνεπαγωγή αυτού που γράφουν οι New York Times: ότι, επί της ουσίας, οι Αμερικανικές βάσεις στην περιοχή απλώς δεν υπάρχουν πλέον. Και τώρα που τεκμηριώνεται πως η παρουσία τους δίνει κίνδυνο, όχι ασφάλεια, για τα κράτη που τις στεγάζουν, δεν προβλέπεται να επιστρέψουν.
Το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας του Ιράν εξέδωσε ανακοίνωση για τη συμφωνία προσωρινής εκεχειρίας, αναφέροντάς την ως συντριπτική νίκη. Το αμερικανικό CNN τη δημοσίευσε. Αυτό δεν άρεσε στον Πρόεδρο Τραμπ, όπως έκανε γνωστό με δύο (!) ανακοινώσεις του: μία όπου την διέψευσε, και μία δεύτερη όπου απείλησε νομικά τον δημοσιογραφικό οργανισμό. Βεβαίως, όλα δείχνουν πως η ανακοίνωση ήταν απολύτως πραγματική — όμως η παρουσίαση της πραγματικότητας του «λογαριασμού» της εκεχειρίας ήταν έγκλημα, καθώς η όλη εξέλιξη πρέπει να παρουσιαστεί εντός ΗΠΑ ως αμερικανική κραταιά νίκη, με όσο «σπινάρισμα» χρειάζεται, ήτοι μετατροπή του μαύρου σε άσπρο. Αλλά πώς να σπιναριστεί το όλως ασπινάριστο… Με τρίτη του παρέμβαση, παρέθεσε το «πραγματικό επίσημο ανακοινωθέν του Ιράν», από τον Υπουργό Εξωτερικών του, με τη διατύπωση του επικεφαλής της ιρανικής διπλωματίας είναι πιο αποκαλυπτική από όσο ο Ντ. Τραμπ θα ήθελε: «…λαμβάνοντας υπ’ όψιν το αίτημα των Ηνωμένων Πολιτειών για διαπραγματεύσεις με βάση την πρότασή τους των 15 σημείων, καθώς και την ανακοίνωση του Προέδρου των ΗΠΑ για την αποδοχή του γενικού πλαισίου της πρότασης των 10 σημείων του Ιράν ως βάσης για διαπραγματεύσεις…». Δηλαδή, αναγνωρίζεται η απλή ύπαρξη του αμερικανικού τελεσιγράφου ως μέρος του αρχικού αιτήματος για διαπραγματεύσεις, αλλά αποκλειστικά ο ιρανικός δεκάλογος ως βάση τους, το γενικό πλαίσιο του οποίου αναφέρεται ως αποδεκτό από τις ΗΠΑ. Πάντως, μια φορά, αν ήμουν ο πρόεδρος των ΗΠΑ δεν θα το αναρτούσα στο πλαίσιο της αξίωσης ότι θέτω εγώ τους όρους.
Βασικός στόχος του Ιράν είναι το τέλος του πολέμου να είναι τελικό: να μην ενδέχεται μια νέα ισραηλινή ή/και αμερικανική επίθεση κάθε έξι ή οκτώ μήνες, όπως δηλαδή ακριβώς έγινε ανάμεσα στον δωδεκαήμερο πόλεμο του Ιουνίου 2025 και στον τανύν συμβαίνοντα. Συζητεί για τη λήξη του πολέμου, όχι για μια προσωρινή κατάπαυση του πυρός. Πώς, λοιπόν, και εισέρχεται στην αρχόμενη διαδικασία; Μα, όταν ο επιτιθέμενος δηλώνει πως «είμαι διατεθειμένος να συζητήσω κυριολεκτικά ό,τι επιθυμείς και θέτεις ως όρο», κάπου εκεί ενδέχεται να ξεκινά η σοβαρή συζήτηση, από άλλη πλέον θέση…
Όπως προείπαμε, όλα αυτά παρα-μοιάζουν καλά για να είναι αληθινά για το Ιράν. Επίσης, στην εξίσωση εμπλέκεται και το Ισραήλ, για το οποίο αυτή η έκβαση του πολέμου είναι εφιαλτική. Ήδη το γραφείο του πρωθυπουργού του Ισραήλ ανακοίνωσε πως η εκεχειρία «δεν ισχύει για τον Λίβανο» (δεν αρχίζουμε καλά…), ενώ ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ και νυν ηγέτης της αντιπολίτευσης Yair Lapid σημειώνει πως «Δεν έχει ξανασυμβεί ποτέ τέτοια πολιτική καταστροφή στην ιστορία της χώρας μας». Το στοίχημα του Ισραήλ είναι: περιφερειακή ηγεμονία στη Μέση Ανατολή ή θάνατος. Περαιτέρω, η ιστορική απροθυμία του Ισραήλ να σεβαστεί καταπαύσεις πυρός καθιστά τη συμφωνία εξαιρετικά εύθραυστη. Εδώ είναι που θα κριθεί στην πράξη το ποιος επιβάλλεται σε ποιον: οι ΗΠΑ στο Ισραήλ ή το αντίστροφο.
Πώς φτάσαμε ως εδώ; Μα, το επόμενο βήμα στην παγίδα κλιμάκωσης όπου είχαν βρεθεί οι ΗΠΑ ήταν η χερσαία επιχείρηση αρχικά, και η χερσαία εισβολή ακολούθως. Δηλαδή, ένα πολύ χειρότερο Βιετνάμ — όπου, όπως και στο Αφγανιστάν, οι Αμερικανοί κέρδισαν κάθε μάχη, αλλά έχασαν τον πόλεμο. Προσθέσατε σε αυτό πως σήμερα γνωρίζουμε από αποκαλυπτικό ρεπορτάζ των New York Times πως αυτός ο πόλεμος ξεκίνησε με τη βεβαιότητα πως «θα έχουμε ξεμπερδέψει σε ελάχιστο χρόνο, θα έχουν πέσει πριν προλάβουν να ελέγξουν/κλείσουν το Ορμούζ». Μέχρις αποδείξεως του εναντίου, και συνεπικουρούσης της πίεσης στην παγκόσμια οικονομία εάν δεν δινόταν λύση, εμφανώς κρίθηκε πως κάθε αμερικανική πολιτική θυσία είναι αρμόζουσα προκειμένου να μην προχωρήσουν οι ΗΠΑ σε χερσαία επέμβαση.
Διότι, άλλωστε και αν μη τι άλλο, αυτή είχε ήδη επιχειρηθεί ανεπιτυχώς το προηγούμενο Σαββατοκύριακο. Εκεί δεν είχαμε τη «διάσωση του στρατιώτη Ράϊαν», αλλά κάτι πολύ διαφορετικό, σύμφωνα με αποχρώσες ενδείξεις και τις αναλύσεις δεκάδων αμερικανών στρατιωτικών ειδικών (μετά τους οποίους το επιβεβαίωσαν οι Ιρανοί): ειδικές δυνάμεις των ΗΠΑ επιχείρησαν να ανακτήσουν το ουράνιο που κρύβεται σε εγκαταστάσεις του Ισφαχάν, αλλά η επιχείρηση κατέληξε σε καταστροφή αριθμού αμερικανικών αεροσκαφών (χωρίς να ανακοινωθούν ανθρώπινες απώλειες, μαγικώ τω τρόπω) που αντιστοιχεί στην… πολεμική αεροπορία μικρού αφρικανικού κράτους. Αμέσως μετά, εάν θυμάστε, είχαμε την έκρηξη υβρεολογίου του προέδρου των ΗΠΑ, ανήμερα της Κυριακής του Πάσχα τους: «Την Τρίτη θα είναι η Ημέρα του Σταθμού Παραγωγής Ηλεκτρικής Ενέργειας και η Ημέρα της Γέφυρας, όλα μαζί, στο Ιράν. Δεν θα υπάρξει τίποτα παρόμοιο!!! Ανοίξτε το Γαμημένο Στενό, τρελοί μπάσταρδοι, αλλιώς θα ζείτε στην Κόλαση – ΑΠΛΑ ΔΕΙΤΕ! Δόξα τω Αλλάχ. Πρόεδρος ΝΤΟΝΑΛΝΤ ΤΖ. ΤΡΑΜΠ». Μάλλον δεν πήγαιναν πολύ καλά τα πράγματα.
Έκτοτε, είχαμε την περίφημη προαναγγελία γενοκτονίας και το τεκμήριο γενοκτονικής πρόθεσης, όπως θα την έβλεπε ένα διεθνές δικαστήριο: «Ένας ολόκληρος πολιτισμός θα πεθάνει απόψε». Πώς όμως «θα πεθάνει» ένας πολιτισμός; (Που δεν πέθανε από άλλων κι άλλων τις επιδρομές εδώ και χιλιάδες χρόνια…) Με χτυπήματα σε υποδομές ενέργειας, που στο Ιράν είναι αποκεντρωμένες, και σε πετρελαιοπαραγωγικές δομές; Μα, πόσον καιρό τώρα το Κίεβο αντιμετωπίζει πρόβλημα ηλεκτροδότησης από ρωσικά πλήγματα στην ενέργεια: ο Β. Ζελένσκι κυβερνάει τη χώρα, και ο στρατός μάχεται στα χαρακώματα κανονικά. Σάμπως υπάρχει κάποια συμβατική οπλική δυνατότητα αποφασιστικής σημασίας που οι ΗΠΑ δεν είχαν ήδη χρησιμοποιήσει στο Ιράν σαράντα μέρες τώρα; Τι μένει λοιπόν; Ο νους πολλών πήγε στα πυρηνικά όπλα, κάτι που φρόντισε να υπονοήσει με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια (αν έχει κάποιο νόημα αυτή η έκφραση) ο αντιπρόεδρος JD Vance. Και ακριβώς αυτή ήταν η πρόθεση: ο πυρηνικός εκφοβισμός. Μήπως το Ιράν υψώσει λευκή σημαία. Ο γράφων θεωρεί ρεαλιστικό και ακραία ανησυχητικό το ενδεχόμενο να χρησιμοποιήσει οψέποτε το Ισραήλ πυρηνικά εναντίον του Ιράν, αλλά όχι οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι μεγάλες πυρηνικές υπερδυνάμεις έχουν πολύ αυστηρά πρωτόκολλα για τη χρήση πυρηνικών, πυρηνικά δόγματα, τα οποία ποτέ δεν εναπόκεινται απλώς σε ένα πρόσωπο, και προϋποθέτουν σαφώς καθορισμένες, πραγματικές και υπαρξιακές απειλές για την επικράτεια ενός τέτοιου κράτους: πλην Ισραήλ, και όσον αφορά στις μεγάλες πυρηνικές υπερδυνάμεις, δεν υπάρχει «ο τρελλός με το κουμπί» — κι αν υπάρξει, δε θα φτάσει ποτέ στο κουμπί. (Η διευκρίνιση αυτή κατατίθεται με την αυτοπεποίθηση πως, εάν διαψευσθεί από την πραγματικότητα, δε θα υπάρχει μετά κανείς τριγύρω για να εγκαλέσει τον γράφοντα…) Η συμβατική κλιμάκωση ήταν, είναι, και παραμένει πάντοτε ενδεχόμενη, εξυπακούεται — με όλα τα όρια και τους περιορισμούς της. Οπότε όλες αυτές οι αρμαγεδδωνικές υπόνοιες ήταν, εν τέλει, μια γιγαντιαία ψυχολογική μπλόφα, επ’ ελπίδι της παράδοσης των Ιρανών. Ελλείψει αυτής, φτάσαμε σε μια κατά Τραμπ «μεγάλη μέρα για την Παγκόσμια Ειρήνη» — δηλαδή, στην επί της αρχής αποδοχή του ιρανικού τελεσιγράφου επιβολής της βούλησης της Ισλαμικής Δημοκρατίας επί των αντιπάλων της, και στην έναρξη διαπραγματεύσεων επ’ αυτής της βάσεως. Μέχρι νεωτέρας. Χωρίς να υπολογίζουμε την πραγματική αντίδραση του Ισραήλ. Και βλέπουμε…
Σύμφωνα με τον σημαντικό Αμερικανό καθηγητή πολιτικής επιστήμης Robert A. Pape, διευθυντή του Chicago Project on Security & Threats του Πανεπιστημίου του Chicago, όλο αυτό συνιστά μια «γιγαντιαία στρατηγική ήττα για τις ΗΠΑ, τη μεγαλύτερη απώλεια από το Βιετνάμ. Δείχνει την άνοδο του Ιράν ως το αναδυόμενο 4ο κέντρο παγκόσμιας ισχύος». Σχολιάζει λίστα του τελεσιγράφου του Ιράν η οποία είναι, μάλιστα, και ημιτελής: της λείπουν βασικά σημεία του δεκαλόγου… Τη σύγκριση της έκβασης του πολέμου με τους αρχικούς του στόχους (αλλαγή καθεστώτος, κλοπή ουρανίου, εκμηδενισμός βαλλιστικών δυνατοτήτων του Ιράν…) ας τη διαπράξουμε μετά το πραγματικό τέλος του πολέμου. Ήδη, πάντως, και ανεξαρτήτως περαιτέρω εκβάσεως, το γόητρο και η αξιοπιστία των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως και η πίστη στη δυνατότητά τους να κερδίσουν πόλεμο εναντίον μεσαίου μεγέθους δυνάμεων, έχει πληγεί ανεπανόρθωτα. Το ΝΑΤΟ ουσιαστικά δεν υπάρχει πλέον, καθώς κανείς που είναι καλά στα μυαλά του δεν πιστεύει σήμερα ότι το Άρθρο 5 θα σύρει τις ΗΠΑ σε έναν πόλεμο άμυνας ελασσόνων συμμάχων που δεν έχουν ήδη από πριν αποφασίσει οι ΗΠΑ ότι τον επιθυμούν ως αυτοσκοπό. Το ολόφρεσκο σύμφωνο αμοιβαίας άμυνας ΗΠΑ-Κατάρ μετά τα ισραηλινά χτυπήματα στη Ντόχα (9/9/25) μεταφράστηκε, ελάχιστους μήνες μετά, σε μεγάλη καταστροφή για το Κατάρ στο όριο του υπαρξιακού κινδύνου αντί για εγγύηση ασφαλείας. Εν γένει, κάθε κράτος —και κυρίως κάθε κράτος του Κόλπου— αντελήφθη ότι η στέγαση Αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων είναι τελικά κίνδυνος για την επικράτεια αντί για ατσάλινη εγγύηση ασφαλείας. (Κάθε σοβαρό κράτος, εν πάση περιπτώσει, αφού αυτό το κείμενο δημοσιεύεται στην Ελλάδα…) Εάν υποθέταμε λανθασμένα πως ο πόλεμος τελείωσε μόλις, τότε αυτός αφήνει το Ισραήλ και τις χώρες του Κόλπου ουσιαστικά γυμνές από αεράμυνα και τις ΗΠΑ με σημαντικά κατατετριμμένο οπλοστάσιο. Τόσο οι μεγάλες όσο και οι μεσαίες δυνάμεις κρατούν σημειώσεις από όλα τα διαμειφθέντα.
Τελείωσε, λοιπόν, ο πόλεμος; Αυτό θα παραήταν καλό για να είναι αληθινό. Όπως είχε ιδιαιτέρως έγκαιρα σημειώσει ο Δημήτρης Β. Πεπόνης, «ο πόλεμος αυτός […] θα τελειώσει είτε με την εξαΰλωση, την εξάλειψη ή, τουλάχιστον, την τεράστια αποδυνάμωση της αμερικανικής κυριαρχίας, εξουσίας και ισχύος, δηλαδή με το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας στη Δυτική Ασία (Μέση Ανατολή), είτε με το τέλος του Ιράν. Αυτές, και μόνο αυτές, οι δύο οριστικές συγκεκριμένες και τελικές καταστάσεις ορίζουν τον σκοπό και το νόημα, το τέλος του πολέμου». Δεν έχουμε αφιχθεί ακόμη ούτε στο ένα ούτε στο άλλο — και το Ισραήλ δεν είναι διατεθειμένο απλώς να αφεθεί να μαραθεί, διότι αυτό σαφώς συμπεριλαμβάνεται στο επίδικο. Επίσης, τις «στροφές» του Προέδρου των ΗΠΑ —δηλαδή: την αξιοπιστία του κράτους των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής σήμερα— τις έχουμε ζήσει ήδη σε επαρκή βαθμό ώστε να μην δεχόμαστε κανένα φθέγμα του ως τελικό. «Και βλέπουμε», λοιπόν.
Το μόνο μάλλον βέβαιο, δεδομένου του χρονισμού, είναι ότι θα μπορέσουμε να γιορτάσουμε Ανάσταση με σχετική νηνεμία.
*Ο Σωτήρης Μητραλέξης είναι δρ. πολιτικής επιστήμης και διεθνών σχέσεων, ερευνητής στο UCL του Πανεπιστημίου του Λονδίνου.
