Ρεπορτάζ Μουρτζούκος Χρήστος
Σε μια κρίσιμη καμπή βρίσκεται η περιοχή της Φλώρινας, καθώς η ενεργειακή μετάβαση από τον λιγνίτη προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) συνοδεύεται από έντονη κοινωνική αναστάτωση και περιβαλλοντικές αντιδράσεις.
Μεγάλης έκτασης φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα επεκτείνονται σε εκτάσεις που άλλοτε χρησιμοποιούνταν ως βοσκοτόπια, γεωργικές εκτάσεις ή προστατευόμενες περιοχές Natura, με αποτέλεσμα οι κάτοικοι και οι τοπικοί φορείς να εκφράζουν βαθιά ανησυχία για το μέλλον της τοπικής οικονομίας και του φυσικού περιβάλλοντος.
Στην ευρύτερη περιοχή μεταξύ Λόφων και Μελίτης, έχουν ήδη δρομολογηθεί έργα για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε τουλάχιστον 10.000 στρέμματα. Σε πολλές περιπτώσεις οι εταιρείες που υλοποιούν τα έργα φέρονται να ανήκουν στον ίδιο όμιλο, με διάσπαση σε θυγατρικές ώστε να κατατίθενται πολλαπλές μεμονωμένες μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων, αποφεύγοντας έτσι την υποχρέωση για ενιαία περιβαλλοντική αποτίμηση της συνολικής επέμβασης. Ο κατακερματισμός των μελετών έχει προκαλέσει έντονη κριτική από τοπικούς φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις, καθώς υποβαθμίζεται η συνολική εικόνα της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, 80 ανεμογεννήτριες και 44 φωτοβολταϊκά πάρκα πρόκειται να εγκατασταθούν σε μια έκταση άνω των 30.000 στρεμμάτων, επεκτεινόμενα μέχρι και τις πλαγιές του όρους Βόρα (Καϊμακτσαλάν). Πρόκειται για παρθένα ορεινά τοπία, ιδιαίτερης φυσικής και αισθητικής αξίας, που φιλοξενούν σημαντικά οικοσυστήματα, αλλά και αποτελούν κρίσιμο χώρο για τη γεωργία και την κτηνοτροφία της περιοχής. Επιπλέον, χωριά όπως η Μελίτη, η Βεύη, οι Λόφοι, το Νεοχωράκι, ο Σκοπός, η Αχλάδα, η Σιτάρια, η Κέλλη, οι Πέτρες και ο Άγιος Παντελεήμονας θίγονται άμεσα, με την απώλεια μεγάλου μέρους των βοσκοτόπων τους, που αποτελεί κύρια ασχολία για αρκετά από τα παραπάνω χωριά. Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές: πολλοί κτηνοτρόφοι δηλώνουν ότι δεν μπορούν να συνεχίσουν τη δραστηριότητά τους, εγκαταλείποντας σταδιακά την πρωτογενή παραγωγή.
Στην περιοχή ανάμεσα στη Βεύη, τους Λόφους και τη Μελίτη προγραμματίζεται η δημιουργία φωτοβολταϊκού πάρκου εντός του πρώην πεδίου βολής Βεύης, ενώ σχεδιάζεται και η εγκατάσταση συστήματος αποθήκευσης ενέργειας (μπαταριών). Παράλληλα, σε έκταση πάνω από το υφιστάμενο φράγμα της Παπαδιάς, προβλέπεται και έργο αντλησιοταμίευσης, μια τεχνική που επιτρέπει την αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας μέσω υδάτων, το οποίο όμως θέτει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τις επιπτώσεις στην υδροφορία και την επάρκεια νερού σε μια περιοχή που ήδη αντιμετωπίζει προβλήματα λειψυδρίας, όσο οξύμωρο και φαίνεται.
Ανεργία και αποβιομηχάνιση αντί για πράσινη ανάπτυξη
Οι υποσχέσεις για βιώσιμη απασχόληση μέσω της «πράσινης» μετάβασης, που έρχονται ως απάντηση στην ανεργία, που ήδη μαστίζει την περιοχή (σε συνδυασμό με το πρόσφατο κλείσιμο του ΑΗΣ Μελίτης στις 31/03/25, είχε ξεκινήσει την λειτουργία το 2003), δεν φαίνεται να επαληθεύονται στην πράξη. Οι λιγοστές θέσεις εργασίας που προσφέρουν τα έργα ΑΠΕ, για περιορισμένα χρονικά διαστήματα, δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι θα έχουν θετικό πρόσημο στην εργασιακή ζωή του τόπου. Οι νέες επενδύσεις όχι μόνο δεν επαρκούν για να καλύψουν, έστω και κατ’ ελάχιστον, τις απώλειες από τη διακοπή των λιγνιτικών δραστηριοτήτων (καθώς και των συναφών επαγγελμάτων, όπως οι μεταφορές, η συντήρηση και οι εξοπλισμοί), αλλά δεν έχουν καν αυτόν τον στόχο.
Με απόφαση της κυβέρνησης και του Κυριάκου Μητσοτάκη και στο πλαίσιο της «βίαιης απολιγνιτοποίησης», δρομολογήθηκε το οριστικό κλείσιμο του ορυχείου λιγνίτη στην Αχλάδα Φλώρινας, όπως και συνολικά η διακοπή της εξόρυξης λιγνίτη για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στη Δυτική Μακεδονία. Η απόφαση αυτή παρουσιάστηκε ως μέρος της μετάβασης στην «πράσινη ενέργεια», όμως στην πράξη κατέληξε να στερήσει από την περιοχή θέσεις εργασίας, παραγωγική αυτάρκεια και οικονομική σταθερότητα. Ιδιαίτερα προκλητικό είναι το γεγονός ότι, ενώ ο λιγνίτης υποτίθεται ότι εγκαταλείπεται για λόγους περιβαλλοντικής πολιτικής, στην πραγματικότητα συνεχίζει να εξορύσσεται από ιδιώτη επιχειρηματία με στενούς δεσμούς με την κυβέρνηση και μακρά λίστα αναθέσεων δημόσιων έργων.
Ο ίδιος αυτός επιχειρηματίας, με την ανοχή, αν όχι την καθοδήγηση, των κυβερνητικών αρχών, εξάγει τον λιγνίτη από το ορυχείο της Αχλάδας και τον πουλά καθημερινά στα Σκόπια, και συγκεκριμένα στο εργοστάσιο του Μοναστηρίου, μόλις 20 χιλιόμετρα από τη Φλώρινα. Το εν λόγω εργοστάσιο είναι παρωχημένο, λειτουργεί χωρίς φίλτρα, και αποτελεί σοβαρή πηγή ρύπανσης για την ευρύτερη περιοχή, συμπεριλαμβανομένων των ελληνικών εδαφών. Την ίδια ώρα, το υπερσύγχρονο εργοστάσιο του ΑΗΣ Μελίτης, στο οποίο επενδύθηκαν επί δεκαετίες εκατομμύρια ευρώ (με δραχμές ξεκίνησε), από τα ταμεία του ελληνικού κράτους, της ΔΕΗ και της Ε.Ε., έκλεισε άδοξα και πρόωρα. Αντί η Ελλάδα να αξιοποιήσει την επένδυση και τη δυνατότητα για ελεγχόμενη και καθαρή ενεργειακή παραγωγή, επιλέγει να εξάγει λιγνίτη σε χώρες που ρυπαίνουν ανεξέλεγκτα και να εισάγει πίσω φθηνό ρεύμα από τις ίδιες, το οποίο μεταπωλεί στους Έλληνες πολίτες σε πολλαπλάσια τιμή.
Πρόκειται για ένα ενεργειακό, κοινωνικό και ηθικό σκάνδαλο. Οι κάτοικοι της Φλώρινας, αντί να απολαύσουν τα υποσχόμενα οφέλη της «πράσινης μετάβασης», βρίσκονται αντιμέτωποι με μαζική ανεργία, εγκατάλειψη και περιβαλλοντική επιβάρυνση από ξένες πηγές. Καμία νέα θέση εργασίας δεν έχει δημιουργηθεί για να αντικαταστήσει τις χαμένες. Καμία ουσιαστική επένδυση στην τοπική κοινωνία. Αντί για μετάβαση, βλέπουμε εκτροπή: η ενεργειακή πολιτική εξυπηρετεί αποκλειστικά ιδιωτικά συμφέροντα, καταλύοντας τη διαφάνεια, την εθνική στρατηγική και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Το ερώτημα που τίθεται αμείλικτα είναι: για ποιο λόγο κλείνει ένα σύγχρονο εργοστάσιο όπως ο ΑΗΣ Μελίτης, ενώ η Ελλάδα συνεχίζει, μέσω ιδιωτών και χωρίς εθνικό έλεγχο, να εξορύσσει και να εμπορεύεται λιγνίτη; Γιατί να χρηματοδοτούνται έργα που δεν λειτουργούν, όταν ο λιγνίτης τελικά καταλήγει να χρησιμοποιείται σε χώρες που δεν έχουν καμία υποχρέωση περιορισμού των εκπομπών;
Και ποιοι είναι τελικά οι ωφελημένοι από αυτήν την ενεργειακή τραγωδία; Όταν οι πολίτες βλέπουν μόνο ανεργία, ακρίβεια και ρύπανση, ενώ συγκεκριμένοι επιχειρηματίες συσσωρεύουν υπερκέρδη μέσα από κρατικές αποφάσεις, τότε η έννοια της «ανάκαμψης» μετατρέπεται σε κενό γράμμα, ή, ακόμα χειρότερα, σε άλλοθι για διαπλοκή και συναλλαγές κάτω από το τραπέζι.
Το αποτέλεσμα είναι η Φλώρινα να οδηγείται σε περαιτέρω πληθυσμιακή και οικονομική συρρίκνωση, με τις τοπικές κοινωνίες να αισθάνονται ότι υφίστανται τις συνέπειες της ενεργειακής μετάβασης χωρίς να απολαμβάνουν τα οφέλη.
Η αντίδραση των πολιτών είναι πλέον μονόδρομος να λάβει νομικές διαστάσεις. Για να ανακοπεί η αδειοδότηση των έργων, θα πρέπει να κατατεθούν πάνω από 90 προσφυγές, με το κόστος της κάθε μίας να υπολογίζεται σε αρκετές χιλιάδες ευρώ. Γι’ αυτόν τον λόγο, οι κάτοικοι μπήκαν στη διαδικασία συλλογής υπογραφών, με πάγιο αίτημα να αναλάβουν τα έξοδα των προσφυγών ο Δήμος Φλώρινας, ο Δήμος Αμυνταίου και η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν έχει υπάρξει επίσημη δέσμευση ή σχετική πρωτοβουλία εκ μέρους των παραπάνω φορέων.
Οι τοπικές αρχές δηλώνουν συχνά αδύναμες να επηρεάσουν τις εξελίξεις, καθώς οι αποφάσεις λαμβάνονται σε επίπεδο κεντρικής διοίκησης και με διαδικασίες που, όπως καταγγέλλουν οι κάτοικοι, αποκλείουν τη φωνή της περιοχής. Το αποτέλεσμα είναι ότι, με μαθηματική ακρίβεια, ο τόπος οδηγείται σε μαρασμό.
Το βλέμμα στην Ευρώπη
Μπροστά στο αδιέξοδο, πολίτες και φορείς της περιοχής έχουν ήδη απευθυνθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ζητώντας την παρέμβαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, προκειμένου να ελεγχθεί η νομιμότητα των διαδικασιών και η συμμόρφωση με τις ευρωπαϊκές περιβαλλοντικές οδηγίες, ιδίως σε περιοχές Natura και πρώην βιομηχανικές ζώνες.
Το ερώτημα που πλανάται πλέον είναι αν η ενεργειακή μετάβαση, που διακηρύχθηκε ως εργαλείο ανάπτυξης, εξελίσσεται τελικά σε ένα νέο είδος αποικιοκρατίας εις βάρος των τοπικών κοινωνιών.
Καταγγελίες πολιτών:
Ο κ. Δημήτρης Σ., κτηνοτρόφος από τη Μελίτη, δηλώνει: «Μας παίρνουν τα λιβάδια για να βάλουν παντού φωτοβολταϊκά. Εδώ τρέφαμε τα ζώα μας. Τώρα δεν θα έχουμε πού να τα βγάλουμε. Εμείς δεν ζούμε με επιδοτήσεις, ζούμε από τη δουλειά μας στα χωράφια και στα ζώα».
Η κα Μαρία Π., κάτοικος Βεύης, σημειώνει: «Έχουν υποσχεθεί δουλειές, αλλά μέχρι τώρα βλέπουμε μόνο μεγάλες εταιρείες να κάνουν έργα και οι ντόπιοι μένουν άνεργοι. Οι θέσεις που χάνονται στα ορυχεία δεν αναπληρώνονται.»
