Η ηλεκτρική διασύνδεση, οι τουρκικές προκλήσεις και η ανάγκη για μια αποφασιστική ελληνική στρατηγική
Η Ελλάδα εξέδωσε την απαραίτητη αναγγελία προς ναυτιλλομένους (NAVTEX), προκειμένου να ξεκινήσουν οι εργασίες του γαλλικού ερευνητικού πλοίου Abeille Marengo για την πόντιση του καλωδίου της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου. Έκτοτε, ακολούθησε ένα έντονο Σαββατοκύριακο αντιπαραθέσεων σχετικά με το εάν η Τουρκία είχε ενημερωθεί ή όχι για τις εργασίες. Η ελληνική κυβέρνηση υποστήριξε ότι η Τουρκία και η Αίγυπτος ενημερώθηκαν μέσω γαλλικής διπλωματικής διακοίνωσης από το Παρίσι.
Έντονη είναι όλες αυτές τις ημέρες η πολιτική αντιπαράθεση για το περιεχόμενο της συγκεκριμένης ρηματικής διακοίνωσης, αλλά και για το εάν έπρεπε να εκδοθεί με αυτόν τον τρόπο. Σήμερα ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης αναμένεται να ενημερώσει τους πολιτικούς αρχηγούς, κυρίως για το περιεχόμενο της γαλλικής διακοίνωσης, αλλά και για τη συνολική διαδικασία που αφορά το καλώδιο.
Η υπόθεση έχει φέρει την κυβέρνηση σε δύσκολη θέση απέναντι στην αντιπολίτευση. Είναι από τις ελάχιστες φορές τα τελευταία οκτώ χρόνια που η αντιπολίτευση ασκεί τόσο έντονη πίεση και η κυβέρνηση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια τόσο ισχυρή πολιτική αμφισβήτηση. Μένει να δούμε πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα το επόμενο διάστημα και κυρίως εάν η Τουρκία θα επιχειρήσει να στρατιωτικοποιήσει την κατάσταση, όπως έκανε στις 22 Ιουλίου 2024, στην περιοχή της Κάσου.
Ας δούμε, όμως, πώς έχουν διαμορφωθεί τα δεδομένα. Από το 2019, όταν ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας ο Κυριάκος Μητσοτάκης, η πολιτική αντιμετώπισης της συγκεκριμένης περιοχής, ανατολικά της Ρόδου, εντάχθηκε περισσότερο στο πλαίσιο της Ανατολικής Μεσογείου και όχι αποκλειστικά του Αιγαίου. Από εκεί και μετά, η Τουρκία συνέχισε να εγείρει τις δικές της διεκδικήσεις στην περιοχή.
Πριν συνεχίσουμε, αξίζει να υπενθυμίσουμε ορισμένα ιστορικά γεγονότα. Το 1974, η Τουρκία εξέδωσε την NOTAM 714, επιχειρώντας να επεκτείνει την περιοχή ευθύνης της στο FIR Αθηνών έως τον 25ο μεσημβρινό. Η Ελλάδα αντέδρασε με την έκδοση της NOTAM 1157, χαρακτηρίζοντας την περιοχή επικίνδυνη για την αεροναυτιλία. Η αντιπαράθεση συνεχίστηκε μέχρι το 1980, όταν η Τουρκία απέσυρε την αναγγελία της και αποκαταστάθηκε η συμμετοχή της στις νατοϊκές στρατιωτικές δραστηριότητες στο Αιγαίο. Ήταν μια σημαντική διπλωματική εξέλιξη για την Ελλάδα.
Ακολούθησαν, όμως, οι κρίσεις του 1976 με το ερευνητικό πλοίο «Χόρα», του 1987 με το «Σισμίκ» και του 1996 με τα Ίμια. Σήμερα, ακούμε φωνές σε αναφορές, όπως οι«Πρέσπες του Αιγαίου» και σε νέα Ίμια, με την πολιτική αντιπαράθεση να είναι ιδιαίτερα έντονη.
Το προληπτικό χτύπημα της Ελλάδας με τα 12ν.μ. πριν το νόμο της ”Γαλάζιας πατρίδας”
Η Τουρκία, όσον αφορά το νομοσχέδιο που συνδέεται με τις διεκδικήσεις της στο Αιγαίο και τη λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα», σχεδίαζε να το προωθήσει τον Ιούνιο. Η διαδικασία μετατέθηκε αρχικά για τον Οκτώβριο και στη συνέχεια για το τέλος του τρέχοντος έτους. Η δική μου εκτίμηση είναι ότι ενδεχομένως να μην προχωρήσει τελικά στην κατάθεσή του, καθώς πιθανότατα υπάρχουν παρεμβάσεις και πιέσεις από συμμαχικές χώρες.
Ακούσαμε τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, με φόντο την Ακρόπολη και κατά την παρουσία του στην Πνύκα, να στέλνει ουσιαστικά το μήνυμα ότι Ελλάδα και Τουρκία πρέπει να βρουν έναν τρόπο συνεννόησης. Οι ΗΠΑ φαίνεται να κρατούν ισορροπίες, αν και στην περίπτωση του τουρκολιβυκού μνημονίου έχουν εκφράσει σαφείς θέσεις υπέρ του διεθνούς δικαίου και των ελληνικών επιχειρημάτων.
Σε πρόσφατη συνέντευξή του, ο Κυριάκος Μητσοτάκης άφησε να εννοηθεί ότι, εάν η Τουρκία προχωρήσει σε νομοθετική πρωτοβουλία που θα ενισχύει τις διεκδικήσεις της για τα 12 ναυτικά μίλια, η Ελλάδα θα μπορούσε να εξετάσει την επέκταση των χωρικών της υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια στο Αιγαίο.
Εδώ, όμως, θεωρώ ότι η Ελλάδα θα έπρεπε να κινηθεί προληπτικά σε διπλωματικό επίπεδο. Από τη στιγμή που οι τουρκικές κινήσεις δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά και με αφορμή όσα συμβαίνουν σήμερα με την ηλεκτρική διασύνδεση, ένα αποφασιστικό διπλωματικό βήμα από την Αθήνα θα μπορούσε να αλλάξει τα δεδομένα. Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, όπου και όπως προβλέπεται από το Διεθνές Δίκαιο, θα αποτελούσε μια σημαντική άσκηση κυριαρχικού δικαιώματος.
Η Ελλάδα θα μπορούσε, παράλληλα, να προγραμματίσει μια πολυεθνική στρατιωτική άσκηση με τη συμμετοχή του Πολεμικού Ναυτικού, της Πολεμικής Αεροπορίας και χερσαίων δυνάμεων στον Έβρο, στέλνοντας ένα σαφές μήνυμα αποτροπής. Μια τέτοια επιλογή, βέβαια, θα έπρεπε να ενταχθεί σε έναν συνολικό σχεδιασμό και όχι να αποτελέσει απλώς μια κίνηση εντυπωσιασμού.
Επιπλέον, σε περίπτωση που η Τουρκία επιχειρήσει να στρατιωτικοποιήσει τις έρευνες του γαλλικού πλοίου, η Ελλάδα θα πρέπει να εξετάσει την ενεργοποίηση των ευρωπαϊκών μηχανισμών αλληλεγγύης. Το άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπει αμοιβαία συνδρομή σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης εναντίον κράτους-μέλους. Η Ελλάδα οφείλει να έχει ξεκάθαρη θέση ως προς την αξιοποίηση αυτής της διάταξης, εφόσον συντρέξουν οι προβλεπόμενες προϋποθέσεις.
Εκτιμώ ότι τελικά η Τουρκία ενδέχεται να μην προχωρήσει στο συγκεκριμένο νομοσχέδιο, καθώς φαίνεται να δέχεται πιέσεις από συμμαχικές χώρες. Ενδεικτική είναι η χρονική μετάθεση της πρωτοβουλίας μετά την επίσκεψη του Χακάν Φιντάν στο Βερολίνο, λίγες εβδομάδες πριν από την αρχική προγραμματισμένη προώθησή της. Δεν γνωρίζουμε εάν υπήρξε άμεση γερμανική παρέμβαση, ωστόσο η χρονική ακολουθία δημιουργεί εύλογα ερωτήματα.
Αυτό που πρέπει να γίνει αντιληπτό είναι ότι μια τέτοια τουρκική πρωτοβουλία θα μπορούσε να οδηγήσει σε ευρύτερη αντιπαράθεση με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ελλάδα δεν πρέπει να ξεχνά ότι η ευρωπαϊκή της ιδιότητα αποτελεί σημαντικό διπλωματικό και πολιτικό πλεονέκτημα. Η ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση είχε, μεταξύ άλλων, και τη στρατηγική διάσταση της ενίσχυσης της ασφάλειας και της προστασίας των ελληνικών συμφερόντων απέναντι σε εξωτερικές απειλές.
Τα «ήρεμα νερά» που ακούγαμε τα προηγούμενα χρόνια δεν έλυσαν τα προβλήματα. Οι διαφορές παραμένουν και σήμερα η κατάσταση μοιάζει περισσότερο με φουρτουνιασμένη θάλασσα. Η Ελλάδα πρέπει να επιστρέψει σε μια στρατηγική ουσιαστικής ευρωπαϊκής διπλωματίας, να ενημερώνει συστηματικά τους εταίρους της για τις τουρκικές διεκδικήσεις και να αναδεικνύει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο επηρεάζει και ευρωπαϊκά συμφέροντα, πέρα από τα ελληνικά.
Παράλληλα, η Αθήνα πρέπει να προχωρήσει με σχέδιο στην οριοθέτηση ΑΟΖ με τα γειτονικά κράτη και να εξετάσει την ανακήρυξη ΑΟΖ. Η Ελλάδα δεν μπορεί να περιορίζεται σε αντιδράσεις εκ των υστέρων. Χρειάζεται πρωτοβουλίες, σταθερή στρατηγική και αξιοποίηση όλων των διπλωματικών και θεσμικών εργαλείων που διαθέτει, ώστε να προασπίσει τα κυριαρχικά της δικαιώματα και να αποτρέψει νέες κρίσεις με την Τουρκία.
Η χρηματοδότηση από την Ε.Ε με 657εκ. ευρώ
Δεν πρέπει, επίσης, να ξεχνάμε ότι το συγκεκριμένο έργο χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο απαραίτητη την ολοκλήρωσή του. Η Τουρκία γνωρίζει πολύ καλά τη σημασία του έργου και προφανώς επιχειρεί, με τις κινήσεις της, να φέρει την Ελλάδα στα όριά της. Εάν, όμως, η Αθήνα ενεργοποιήσει ουσιαστικά και την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση, τότε η πίεση προς την Τουρκία θα είναι διαφορετική και σαφώς μεγαλύτερη.
Σε μια τέτοια περίπτωση, εκτιμώ ότι το πιθανότερο σενάριο είναι η Τουρκία να περιοριστεί στην παρουσία ενός ή δύο πολεμικών πλοίων σε κάποια απόσταση από το σημείο των ερευνών, χωρίς να παρενοχλεί τις εργασίες και τη διαδικασία του γαλλικού ερευνητικού πλοίου. Παράλληλα, θα επιχειρήσει να παρουσιάσει στο εσωτερικό το δικό της αφήγημα, υποστηρίζοντας ότι βρίσκεται στην περιοχή, παρακολουθεί τις εξελίξεις και ουσιαστικά ελέγχει τις ενέργειες του γαλλικού πλοίου. Στην πραγματικότητα, όμως, θα έχει προηγηθεί μια έντονη διπλωματική πίεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης προς την Άγκυρα, ώστε να σταματήσει τις προκλητικές κινήσεις και να επιτρέψει την ομαλή ολοκλήρωση των εργασιών.
Το αποτέλεσμα μιας τέτοιας εξέλιξης θα μπορούσε να είναι διττό: αφενός να προχωρήσει και να ολοκληρωθεί το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης και αφετέρου να ασκηθεί πίεση στην Τουρκία και για το νομοσχέδιο της «Γαλάζιας Πατρίδας». Εάν, όπως εκτιμώ, η Ελλάδα καταφέρει να ενεργοποιήσει την Ευρωπαϊκή Ένωση και να εξασφαλίσει ουσιαστική ευρωπαϊκή παρέμβαση, θεωρώ πιθανό ότι η Άγκυρα τελικά δεν θα προχωρήσει στην κατάθεση του νομοσχεδίου.
Πιθανότατα, μέχρι το τέλος του έτους, θα βρεθεί ακόμη μία δικαιολογία για να μετατεθεί εκ νέου ή να εγκαταλειφθεί στην πράξη. Το κρίσιμο, όμως, είναι η Ελλάδα να αναλάβει την πρωτοβουλία και να μεταφέρει το ζήτημα από το στενό πλαίσιο της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στο ευρωπαϊκό επίπεδο, εκεί όπου πλέον διακυβεύονται και συμφέροντα της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
