Η νέα έκθεση PISA του ΟΟΣΑ αποτυπώνει μια βαθιά κρίση στις βασικές δεξιότητες των μαθητών.
Η Γερμανία καταγράφει τις χαμηλότερες επιδόσεις που έχουν μετρηθεί ποτέ στη χώρα και στους τρεις βασικούς τομείς, ενώ στην Ελλάδα σχεδόν ένας στους δύο 15χρονους δεν φτάνει το βασικό επίπεδο επάρκειας στην κατανόηση κειμένου. Η εικόνα των δύο χωρών έχει διαφορετικές αιτίες και διαφορετική ένταση, αλλά το κοινό μήνυμα είναι σαφές: η σχολική επίδοση υποχωρεί και οι ανισότητες παραμένουν ισχυρές.
Μια νέα και ιδιαίτερα ανησυχητική εικόνα για την κατάσταση της εκπαίδευσης στην Ευρώπη δίνει η PISA 2025, η μεγάλη διεθνής αξιολόγηση του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, στην οποία συμμετείχαν περισσότεροι από 760.000 μαθητές από 91 χώρες και οικονομίες.
Η έρευνα εξετάζει τις γνώσεις και κυρίως την ικανότητα των 15χρονων μαθητών να χρησιμοποιούν όσα έχουν μάθει στην πράξη, με έμφαση στις φυσικές επιστήμες, τα μαθηματικά και την κατανόηση κειμένου.
Τα αποτελέσματα είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά.
Σε επίπεδο ΟΟΣΑ, το 2025 καταγράφηκαν οι χαμηλότερες μέσες επιδόσεις που έχουν καταγραφεί μέχρι σήμερα και στους τρεις βασικούς τομείς. Η επίδοση στα μαθηματικά υποχώρησε σημαντικά μετά το 2018, ενώ η κατανόηση κειμένου βρίσκεται σε συνεχή πτώση μετά την κορύφωσή της περίπου το 2012.
Μέσα σε αυτή τη γενικότερη ευρωπαϊκή και διεθνή υποχώρηση, η Γερμανία και η Ελλάδα εμφανίζουν διαφορετικές αλλά εξίσου προβληματικές όψεις της ίδιας κρίσης.
ΓΕΡΜΑΝΙΑ
Ιστορικό χαμηλό και στους τρεις τομείς
Για τη Γερμανία, η έκθεση PISA 2025 είναι ιδιαίτερα αρνητική.
Οι επιδόσεις των Γερμανών μαθητών είναι οι χαμηλότερες που έχουν καταγραφεί ποτέ στη χώρα από την έναρξη της συμμετοχής της στο PISA, τόσο στα μαθηματικά όσο και στην κατανόηση κειμένου και στις φυσικές επιστήμες.
Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι η πτώση δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο αποτέλεσμα της τελευταίας μέτρησης. Αντίθετα, ενισχύει μια αρνητική τάση που έχει διαμορφωθεί κατά την τελευταία δεκαετία. Σε σχέση με το 2022, οι επιδόσεις της Γερμανίας μειώθηκαν στα μαθηματικά και στην κατανόηση κειμένου, ενώ στις φυσικές επιστήμες παρέμειναν περίπου στα ίδια επίπεδα.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το πρόβλημα:
73% των μαθητών στη Γερμανία φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας στις φυσικές επιστήμες, έναντι 74% στον ΟΟΣΑ.
66% φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο στα μαθηματικά, έναντι 65% στον ΟΟΣΑ.
68% φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο στην κατανόηση κειμένου, έναντι 69% στον ΟΟΣΑ.
Με άλλα λόγια, η Γερμανία δεν βρίσκεται μακριά από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ όταν εξετάζουμε το σημερινό επίπεδο. Το ιδιαίτερα ανησυχητικό στοιχείο βρίσκεται στην πορεία της χώρας. Η σημερινή επίδοση είναι η χειρότερη που έχει καταγραφεί ποτέ στη γερμανική συμμετοχή στην PISA.
Περισσότεροι μαθητές κάτω από το βασικό επίπεδο
Η μακροχρόνια εικόνα είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Σε σχέση με το 2015, το ποσοστό των μαθητών που βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο επάρκειας αυξήθηκε στη Γερμανία, κατά 17 ποσοστιαίες μονάδες στα μαθηματικά, κατά 15 μονάδες στην κατανόηση κειμένου και κατά 10 μονάδες στις φυσικές επιστήμες. Αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε μια μικρή ομάδα μαθητών με χαμηλές επιδόσεις. Η βάση της εκπαιδευτικής επίδοσης έχει μετακινηθεί προς τα κάτω.
Παράλληλα, η Γερμανία εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρή ομάδα μαθητών υψηλών επιδόσεων. Το 9% των μαθητών φτάνει στα υψηλότερα επίπεδα στις φυσικές επιστήμες, έναντι 7% στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, ενώ στα μαθηματικά και στην κατανόηση κειμένου τα ποσοστά των κορυφαίων μαθητών είναι επίσης σημαντικά.
Αυτό δημιουργεί μια αντίφαση: η Γερμανία εξακολουθεί να παράγει μαθητές υψηλού επιπέδου, αλλά ταυτόχρονα αυξάνεται ο αριθμός εκείνων που δεν αποκτούν τις βασικές δεξιότητες.
Η μεγάλη γερμανική πληγή: κοινωνικές ανισότητες
Ένα από τα πιο σοβαρά ευρήματα αφορά τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνικοοικονομική κατάσταση και τις σχολικές επιδόσεις. Στη Γερμανία, οι μαθητές που βρίσκονται στο ανώτερο 25% της κοινωνικοοικονομικής κλίμακας έχουν στις φυσικές επιστήμες επίδοση 125 μονάδες PISA υψηλότερη από εκείνους που βρίσκονται στο κατώτερο 25%. Η αντίστοιχη μέση διαφορά στις χώρες του ΟΟΣΑ είναι 85 μονάδες.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι η κοινωνικοοικονομική κατάσταση εξηγεί στη Γερμανία περίπου 19% της διακύμανσης στις επιδόσεις στις φυσικές επιστήμες, έναντι 12% κατά μέσο όρο στον ΟΟΣΑ. Το εύρημα αυτό δείχνει ότι στη Γερμανία η σχολική επιτυχία εξακολουθεί να συνδέεται πολύ έντονα με το κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον από το οποίο προέρχεται ο μαθητής.
Και τα κινητά μπαίνουν στο κάδρο
Η PISA 2025 καταγράφει επίσης την αυξανόμενη προσπάθεια των σχολείων να περιορίσουν τη χρήση κινητών τηλεφώνων. Το 64% των μαθητών στη Γερμανία φοιτούσε το 2025 σε σχολεία όπου, σύμφωνα με τους διευθυντές, η χρήση κινητών τηλεφώνων δεν επιτρεπόταν στους σχολικούς χώρους. Το αντίστοιχο ποσοστό στον ΟΟΣΑ ήταν 49%.
Ωστόσο, τα δεδομένα δεν επιτρέπουν το απλοϊκό συμπέρασμα ότι τα κινητά προκαλούν την πτώση των επιδόσεων. Αντίθετα, η έκθεση δείχνει ότι το ζήτημα είναι πολύ πιο σύνθετο. Στην ίδια τη Γερμανία, η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης από τους μαθητές είναι ήδη ιδιαίτερα διαδεδομένη. Το 50% δηλώνει ότι χρησιμοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα για να βοηθηθεί στη μάθηση.
Το σχολείο επομένως βρίσκεται αντιμέτωπο όχι απλώς με το πρόβλημα του κινητού τηλεφώνου, αλλά με μια συνολική αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οι μαθητές πληροφορούνται, διαβάζουν, αναζητούν και επεξεργάζονται πληροφορίες.
ΕΛΛΑΔΑ
Σχεδόν ένας στους δύο δεν φτάνει το βασικό επίπεδο στην κατανόηση κειμένου
Η κατάσταση στην Ελλάδα είναι ακόμη πιο δύσκολη σε ό,τι αφορά τις βασικές δεξιότητες. Στην κατανόηση κειμένου, μόλις 56% των Ελλήνων 15χρονων φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας. Αυτό σημαίνει ότι περίπου 44%, δηλαδή σχεδόν ένας στους δύο μαθητές, βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο.
Το πρόβλημα δεν αφορά απλώς την ικανότητα ανάγνωσης ενός κειμένου.
Στο βασικό επίπεδο PISA, ένας μαθητής θα πρέπει να μπορεί να εντοπίσει την κύρια ιδέα ενός κειμένου μέτριου μήκους, να εντοπίσει πληροφορίες με βάση συγκεκριμένα κριτήρια και να σκεφτεί για τον σκοπό και τη μορφή ενός κειμένου. Όταν σχεδόν οι μισοί μαθητές δεν φτάνουν αυτό το επίπεδο, το ζήτημα αφορά πλέον μια θεμελιώδη δεξιότητα που επηρεάζει ολόκληρη τη σχολική και μελλοντική επαγγελματική πορεία.
Μαθηματικά: μόλις οι μισοί φτάνουν στο βασικό επίπεδο
Ακόμη πιο χαρακτηριστικά είναι τα αποτελέσματα στα μαθηματικά.
Στην Ελλάδα μόλις 50% των μαθητών φτάνει τουλάχιστον στο επίπεδο 2, δηλαδή στο βασικό επίπεδο επάρκειας. Ο μέσος όρος του ΟΟΣΑ βρίσκεται στο 65%. Με άλλα λόγια, οι μισοί περίπου Έλληνες 15χρονοι δεν φτάνουν το βασικό επίπεδο μαθηματικής επάρκειας.
Στις φυσικές επιστήμες η εικόνα είναι κάπως καλύτερη, αλλά και πάλι σημαντικά χαμηλότερη από τον μέσο όρο. Το 59% των μαθητών στην Ελλάδα φτάνει τουλάχιστον στο επίπεδο 2, έναντι 74% στον ΟΟΣΑ. Το ποσοστό των μαθητών που φτάνουν στις κορυφαίες βαθμίδες είναι επίσης εξαιρετικά χαμηλό: μόλις 1% στις φυσικές επιστήμες, 2% στα μαθηματικά και 1% στην κατανόηση κειμένου, έναντι 7%, 8% και 6% αντίστοιχα στον ΟΟΣΑ.
Η Ελλάδα δεν παρουσιάζει απλώς ένα κακό αποτέλεσμα. Παρουσιάζει μακροχρόνια υποχώρηση
Το πρόβλημα δεν εμφανίστηκε το 2025. Ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι τα αποτελέσματα του 2025 στην Ελλάδα είναι περίπου στα ίδια επίπεδα με το 2022 στα μαθηματικά και στις φυσικές επιστήμες, ενώ στην κατανόηση κειμένου είναι χαμηλότερα. Ακόμη όμως και στους δύο τομείς όπου η επίδοση έμεινε σχετικά σταθερή από το 2022, οι σημερινές επιδόσεις παραμένουν χαμηλότερες από εκείνες του 2018 και από κάθε προηγούμενη μέτρηση.
Σε σχέση με το 2015, το ποσοστό των μαθητών που βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο αυξήθηκε κατά:
14 ποσοστιαίες μονάδες στα μαθηματικά,
17 μονάδες στην κατανόηση κειμένου
8 μονάδες στις φυσικές επιστήμες.
Άρα η ελληνική περίπτωση δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από την πανδημία ή από μια προσωρινή διαταραχή στη σχολική εκπαίδευση. Η εικόνα δείχνει μακροχρόνια συσσώρευση προβλημάτων.
Το χάσμα αγοριών και κοριτσιών στην ανάγνωση
Ένα ακόμη στοιχείο που ξεχωρίζει στην Ελλάδα αφορά το φύλο. Στην κατανόηση κειμένου, τα κορίτσια έχουν σαφώς καλύτερες επιδόσεις από τα αγόρια.
Ο ΟΟΣΑ καταγράφει την Ελλάδα μεταξύ των χωρών όπου η διαφορά μεταξύ αγοριών και κοριτσιών στους μαθητές που βρίσκονται κάτω από το βασικό επίπεδο είναι μεγαλύτερη από 20 ποσοστιαίες μονάδες. Το φαινόμενο δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Σε ολόκληρο τον ΟΟΣΑ, τα αγόρια εμφανίζουν κατά μέσο όρο σημαντικά υψηλότερο ποσοστό χαμηλών επιδόσεων στην κατανόηση κειμένου.
Στην Ελλάδα όμως το χάσμα είναι ιδιαίτερα έντονο.
Τα κινητά: η Ελλάδα έχει προχωρήσει περισσότερο στους περιορισμούς
Εδώ η Ελλάδα εμφανίζει μια ενδιαφέρουσα αντίθεση με τη Γερμανία. Το 2025 το 98% των μαθητών στην Ελλάδα φοιτούσε σε σχολεία όπου, σύμφωνα με τους διευθυντές, υπήρχε απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων στους σχολικούς χώρους. Το αντίστοιχο ποσοστό στον ΟΟΣΑ ήταν 49% και στη Γερμανία 64%.
Άρα η Ελλάδα έχει ήδη εφαρμόσει σε πολύ μεγαλύτερη έκταση περιορισμούς στη χρήση κινητών. Και όμως, οι επιδόσεις παραμένουν εξαιρετικά χαμηλές. Αυτό είναι ένα κρίσιμο στοιχείο για τη δημόσια συζήτηση. Τα δεδομένα δεν επιτρέπουν να ειπωθεί ότι το πρόβλημα των ελληνικών σχολείων λύνεται απλώς με την απαγόρευση των κινητών.
Το κινητό μπορεί να αποτελεί μέρος του προβλήματος, όμως η PISA καταγράφει μια πολύ ευρύτερη εκπαιδευτική δυσκολία, που αφορά τη βασική γνώση, την κατανόηση, την κριτική σκέψη, τη μαθηματική σκέψη και τις κοινωνικές ανισότητες.
Και η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη μπει στο σχολείο
Παρά τους περιορισμούς στα κινητά, οι μαθητές χρησιμοποιούν ήδη εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Στην Ελλάδα, το 34% δηλώνει ότι χρησιμοποιεί εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για να βοηθηθεί στη μάθηση τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα.
Το ποσοστό στον ΟΟΣΑ είναι 46%.
Οι Έλληνες μαθητές χρησιμοποιούν επίσης την τεχνητή νοημοσύνη για προκαταρκτική έρευνα, για περίληψη κειμένων και για εργασίες γραπτού λόγου. Η πραγματική πρόκληση για το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα επομένως δεν είναι πλέον αν οι μαθητές θα χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη.
Τη χρησιμοποιούν ήδη.
Το ερώτημα είναι αν το σχολείο θα τους μάθει να την χρησιμοποιούν σωστά, να ελέγχουν τις πληροφορίες που παράγει και να μην αντικαθιστούν με αυτήν τη δική τους σκέψη.
Γερμανία και Ελλάδα, δύο διαφορετικές κρίσεις με κοινό πρόβλημα
Η σύγκριση των δύο χωρών έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Η Γερμανία βρίσκεται κοντά στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ στις τρεις βασικές δεξιότητες, διαθέτει μεγαλύτερο ποσοστό κορυφαίων μαθητών, αλλά καταγράφει ιστορικό χαμηλό και έντονη επιδείνωση σε βάθος δεκαετίας.
Η Ελλάδα βρίσκεται σημαντικά χαμηλότερα από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, με περίπου τους μισούς μαθητές να μην φτάνουν το βασικό επίπεδο στα μαθηματικά και με περίπου 44% να μην φτάνει το βασικό επίπεδο στην κατανόηση κειμένου.
Υπάρχει όμως και ένα κοινό στοιχείο.
Και στις δύο χώρες το σχολείο καλείται να λειτουργήσει σε ένα περιβάλλον όπου ο τρόπος με τον οποίο οι νέοι αποκτούν πληροφορίες έχει αλλάξει δραματικά. Κινητά τηλέφωνα, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλγόριθμοι και πλέον τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο μέσα στο οποίο σχεδιάστηκαν τα σημερινά εκπαιδευτικά συστήματα.
Η PISA 2025 δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ποσότητα της γνώσης. Είναι η ικανότητα του μαθητή να διαβάζει, να κατανοεί, να αξιολογεί μια πληροφορία, να διακρίνει το γεγονός από την άποψη, να λύνει ένα πρόβλημα και να σκέφτεται κριτικά. Και ακριβώς σε αυτές τις δεξιότητες εμφανίζονται πλέον οι μεγαλύτερες ανησυχίες.
Το πιο ανησυχητικό μήνυμα της PISA
Η νέα έκθεση του ΟΟΣΑ δίνει ένα ιδιαίτερα σημαντικό μήνυμα που ξεπερνά τα σύνορα Γερμανίας και Ελλάδας. Στην κατανόηση κειμένου, οι μαθητές εμφανίζουν μεγαλύτερη δυσκολία σε απαιτητικά σημεία της εξέτασης, ενώ αυξάνεται η τάση για γρήγορες και λανθασμένες απαντήσεις. Ο ΟΟΣΑ αναφέρει ότι μεταξύ 2018 και 2025 το ποσοστό των μαθητών που χαρακτηρίζονται ως «βιαστικοί αναγνώστες», δηλαδή μαθητές που απαντούν γρήγορα αλλά λανθασμένα, σχεδόν διπλασιάστηκε.
Το εύρημα αυτό είναι ίσως σημαντικότερο από οποιαδήποτε κατάταξη χωρών. Γιατί δείχνει μια πιθανή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι νέοι προσεγγίζουν την πληροφορία. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι διαθέσιμη σε λίγα δευτερόλεπτα, η εκπαίδευση αντιμετωπίζει ένα νέο παράδοξο:
οι μαθητές έχουν περισσότερη πρόσβαση στη γνώση από ποτέ, αλλά δυσκολεύονται περισσότερο να αξιολογήσουν, να κατανοήσουν και να επεξεργαστούν αυτή τη γνώση.
Και αυτό είναι το πραγματικό καμπανάκι της PISA 2025. Δεν πρόκειται μόνο για έναν ακόμη πίνακα κατάταξης. Πρόκειται για μια προειδοποίηση προς τα εκπαιδευτικά συστήματα ότι οι δεξιότητες που απαιτούνται για να σταθεί ένας νέος άνθρωπος στην κοινωνία και στην αγορά εργασίας του 21ου αιώνα δεν είναι πλέον αυτονόητες.
Στη Γερμανία το καμπανάκι χτυπά για πρώτη φορά τόσο δυνατά σε μια χώρα που επί δεκαετίες θεωρούνταν ισχυρή εκπαιδευτικά και οικονομικά. Στην Ελλάδα αποκαλύπτει ότι ένα μεγάλο μέρος μιας ολόκληρης γενιάς μαθητών δυσκολεύεται ακόμη να κατακτήσει τις βασικές δεξιότητες πάνω στις οποίες στηρίζεται κάθε επόμενη μορφή γνώσης.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν υπάρχει πρόβλημα.
Το ερώτημα είναι πόσο γρήγορα μπορούν Γερμανία και Ελλάδα να αλλάξουν το σχολείο, πριν η σημερινή εκπαιδευτική υστέρηση μετατραπεί σε αυριανή κοινωνική και οικονομική υστέρηση.
