Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός Νομικός (ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου)
Η επιστημονική μελέτη των Cristina E. Parau (Μεταδιδακτορική ερευνήτρια Πολιτικής και Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Renne) και Gaëtan Cliquennois (Διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας) που δημοσιεύτηκε στις 30 Οκτωβρίου του 2026 στο ακαδημαϊκό περιοδικό “International Journal of Constitutional Law” (Oxford University Press), εξετάζει την εν πολλοίς παρασκηνιακή αντιπαράθεση μεταξύ συντηρητικών οργανώσεων και του κυρίαρχου φιλελεύθερου δικτύου επαγγελματιών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που δραστηριοποιείται στο θεσμικό περιβάλλον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στο Στρασβούργο.
Εστιάζει κυρίως στην εκστρατεία που ανέπτυξε κατά την περίοδο 2020-2024 το European Centre for Law and Justice (ECLJ), αναδεικνύοντας ζητήματα πιθανών συγκρούσεων συμφερόντων μεταξύ δικαστών του ΕΔΔΑ, Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) και άλλων ιδιωτικών ιδρυμάτων.
Στην επιστημονική δημοσίευση αναδεικνύεται ο τρόπος με τον οποίο μια σχετικά μικρή οργάνωση με συντηρητικές θέσεις, όπως το ECLJ, κατόρθωσε να συμβάλει στην τροποποίηση διαδικαστικών κανόνων του Δικαστηρίου, παρά την περιορισμένη θεσμική της επιρροή.
Οι δύο συγγραφείς υποστηρίζουν ότι το ευρωπαϊκό σύστημα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαμορφώνεται από ένα διακρατικό δίκτυο δικαστών, ακαδημαϊκών, στελεχών διεθνών οργανισμών και ΜΚΟ (epistemic community), το οποίο διακρίνεται από κοινές αντιλήψεις και την υποστήριξη μιας εξελικτικής ερμηνείας της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), σύμφωνα με τη θεωρία του «ζωντανού εργαλείου» (“living instrument”).
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στις επαγγελματικές μετακινήσεις μεταξύ ΜΚΟ και διεθνών δικαιοδοτικών οργάνων καθώς και στη χρηματοδότηση οργανώσεων από ιδιωτικά ιδρύματα, όπως τα Open Society Foundations του George Soros, το Ford Foundation και το MacArthur Foundation.
Απέναντί του αναπτύσσεται ένα ανταγωνιστικό συντηρητικό δίκτυο, με σημαντικότερους εκπροσώπους το ECLJ, την Alliance Defending Freedom International και την πολωνική Ordo Iuris, που προκρίνει μια περισσότερο περιοριστική ερμηνεία της ΕΣΔΑ και αμφισβητεί ορισμένες «προοδευτικές» θέσεις της νομολογίας του. Οι οργανώσεις αυτές υποστηρίζουν παραδοσιακές αντιλήψεις για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την προστασία της ζωής, τον γάμο, την οικογένεια και τη θρησκευτική ελευθερία. Παράλληλα, προκρίνουν μια ερμηνεία της ΕΣΔΑ περισσότερο προσανατολισμένη στην αρχική πρόθεση των συντακτών της (originalist interpretation), σε αντίθεση με την εξελικτική ερμηνεία που ακολουθεί το ΕΔΔΑ.
Σαφής αναφορά γίνεται στη σημαντική οικονομική ανισορροπία μεταξύ των δύο πλευρών. Αναφέρεται ότι 28 αμερικανικές συντηρητικές οργανώσεις δαπάνησαν στην Ευρώπη κατά το διάστημα 2007-2018 88 εκατομμύρια δολάρια ενώ μόνο το Open Society Foundations ξόδεψε 946 εκατομμύρια δολάρια μεταξύ 1999 και 2018.
Καθοριστικό σημείο της αντιπαράθεσης αποτέλεσε η δημοσίευση της έκθεσης του ECLJ το 2020 με τίτλο «ΜΚΟ και οι Δικαστές του ΕΔΔΑ 2009-2019» (“NGOs and the Judges of the ECHR 2009–2019”). Σύμφωνα με την έκθεση, από τους 100 μόνιμους δικαστές που υπηρέτησαν στο ΕΔΔΑ κατά την περίοδο 2009-2019, τουλάχιστον 22 είχαν προηγούμενες επαγγελματικές ή οργανωτικές σχέσεις με 7 ΜΚΟ που δραστηριοποιούνταν ενώπιον του Δικαστηρίου (οι 12 εξ αυτών συνδέονταν με το ευρύτερο δίκτυο του Open Society Foundations).
Ειδικότερα, 12 δικαστές φέρονταν να συνδέονται με το δίκτυο Open Society Foundations του George Soros, 7 με τις Επιτροπές Ελσίνκι και πέντε με την International Commission of Jurists. Επιπλέον, το ECLJ υποστήριξε με την εν λόγω έκθεση ότι σε 88 από 185 υποθέσεις στις οποίες συμμετείχαν οι συγκεκριμένες οργανώσεις, δικαστές με προηγούμενες σχέσεις με εμπλεκόμενη ΜΚΟ συμμετείχαν στη δικαστική σύνθεση εγείροντας ζητήματα ανεξαρτησίας και αμεροληψίας του Δικαστηρίου.
Με νέα έκθεσή του το 2023, το ECLJ υποστήριξε ότι σε 34 από 114 υποθέσεις του ΕΔΔΑ, στις οποίες είχαν παρέμβει 6 συγκεκριμένες ΜΚΟ, καταγράφηκαν συνολικά 54 περιπτώσεις που η οργάνωση χαρακτήρισε ως άμεσες συγκρούσεις συμφερόντων μεταξύ δικαστών και ΜΚΟ. 7 από τις 34 υποθέσεις αφορούσαν αποφάσεις του Τμήματος Ευρείας Συνθέσεως. Οι καταγγελίες επεκτάθηκαν και στη Γραμματεία του Δικαστηρίου, λόγω των προηγούμενων επαγγελματικών σχέσεων ορισμένων στελεχών της με ΜΚΟ.
Η δημοσιοποίηση των εκθέσεων προκάλεσε πολιτικές αντιδράσεις σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο. Μέλη της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης (PACE) υπέβαλαν ερωτήσεις προς την Επιτροπή Υπουργών, ενώ τον Νοέμβριο του 2022 είκοσι κοινοβουλευτικοί εκπρόσωποι από δεκατρία κράτη κατέθεσαν πρόταση ψηφίσματος για τις συγκρούσεις συμφερόντων στο ΕΔΔΑ.
Παράλληλα, το ECLJ συγκέντρωσε περίπου 60.000 υπογραφές υπέρ της διερεύνησης των καταγγελιών και της ενίσχυσης των εγγυήσεων δικαστικής αμεροληψίας. Στη συζήτηση παρενέβησαν επίσης κυβερνητικοί αξιωματούχοι, μεταξύ άλλων από τη Ρωσία, την Τουρκία και τη Βουλγαρία, αξιοποιώντας τις καταγγελίες για να επαναφέρουν προϋπάρχουσες επιφυλάξεις σχετικά με τη λειτουργία του Δικαστηρίου.
Η ηγεσία του ΕΔΔΑ απέρριψε τις αιτιάσεις περί αθέμιτης επιρροής των ΜΚΟ. Τον Νοέμβριο του 2020, ο τότε Πρόεδρος του Δικαστηρίου, Robert Spano, υποστήριξε ότι η προηγούμενη επαγγελματική δραστηριότητα δικαστών σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν αποδεικνύει έλλειψη αμεροληψίας, αλλά αντανακλά τη θεμιτή ποικιλομορφία της επαγγελματικής τους προέλευσης. Ωστόσο, η πολιτική κινητοποίηση και ο κίνδυνος υπονόμευσης του κύρους του ΕΔΔΑ συνέβαλαν στην ενεργοποίηση των θεσμικών μηχανισμών του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Η Ιταλία και η Πολωνία υποστήριξαν την ενίσχυση των μηχανισμών διαφάνειας, προτείνοντας αυστηρότερες υποχρεώσεις γνωστοποίησης συμφερόντων και αναθεώρηση ορισμένων πτυχών της επιλογής δικαστών. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι οι μόνιμοι υπηρεσιακοί παράγοντες του Συμβουλίου της Ευρώπης, μέσω ισχυρών επαγγελματικών δεσμών και μηχανισμών εσωτερικής συναίνεσης, περιόρισαν την έκταση των προτεινόμενων μεταρρυθμίσεων, επιδιώκοντας την προστασία του θεσμικού κύρους του Δικαστηρίου.
Παρά την απόρριψη των ευρύτερων αιτημάτων, πραγματοποιήθηκαν συγκεκριμένες διαδικαστικές μεταρρυθμίσεις. Τον Ιούνιο του 2021 αναθεωρήθηκαν οι αρχές δικαστικής δεοντολογίας με σαφέστερη διατύπωση των υποχρεώσεων ανεξαρτησίας και αποφυγής αθέμιτων επιρροών. Τον Μάρτιο του 2023 ενισχύθηκαν οι απαιτήσεις διαφάνειας για τις παρεμβάσεις τρίτων, με την υποχρέωση γνωστοποίησης των σχέσεών τους με τους διαδίκους.
Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους τροποποιήθηκε το άρθρο 28 του Κανονισμού του ΕΔΔΑ, προβλέποντας ρητά τη δυνατότητα των διαδίκων να ζητούν την εξαίρεση δικαστή. Ακολούθησε, τον Ιανουάριο του 2024, ειδική κατευθυντήρια οδηγία για τη διαδικασία εξαίρεσης. Αντιθέτως, δεν υιοθετήθηκαν ουσιώδεις αλλαγές στον μηχανισμό επιλογής των δικαστών ή στον ρόλο της Συμβουλευτικής Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων που αξιολογεί τις υποψηφιότητες.
Οι συγγραφείς της σχολιαζόμενης μελέτης θεωρούν ότι η εκστρατεία του ECLJ επέφερε μια περιορισμένη αλλά πραγματική θεσμική μεταβολή, αναδεικνύοντας τη δυνατότητα συντηρητικών διακρατικών δικτύων να αμφισβητούν την επιρροή των καθιερωμένων φορέων του ευρωπαϊκού συστήματος ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η μεταρρυθμιστική αυτή εξέλιξη αποδίδεται στη συνδυασμένη δράση της πρωτοβουλίας του ECLJ, της πολιτικής κινητοποίησης ορισμένων κρατών και κοινοβουλευτικών εκπροσώπων και της προσπάθειας των θεσμικών παραγόντων να αποτρέψουν μια ευρύτερη κρίση νομιμοποίησης του ΕΔΔΑ.
Φαίνεται, λοιπόν, ότι το ΕΔΔΑ αποτελεί πεδίο ανταγωνισμού διακρατικών νομικών δικτύων, όπου η θεσμική μεταρρύθμιση δεν αποτελεί αποκλειστικά αποτέλεσμα νομικών διεργασιών, αλλά συνδέεται και με ευρύτερες πολιτικές και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις.
