Από τις πιο εμβληματικές και ταυτόχρονα τραγικές μορφές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 υπήρξε ο Οδυσσέας Ανδρούτσος.
Σπουδαίος στρατιωτικός ηγέτης, χαρισματικός πολέμαρχος και βαθιά πατριώτης, βρέθηκε στο επίκεντρο όχι μόνο του Αγώνα κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά και των σφοδρών εμφύλιων συγκρούσεων που σημάδεψαν την Επανάσταση, πληρώνοντας τελικά με τη ζωή του.
Ο ίδιος, σε λόγια που αποτυπώνουν το δράμα και τη σύγκρουσή του με το πολιτικό κατεστημένο της εποχής, υποστήριζε ότι οι ενέργειές του παρερμηνεύτηκαν σκόπιμα από τους αντιπάλους του. Όπως έλεγε, οι «συμφωνίες» και τα λεγόμενα «καπάκια» με τους Τούρκους δεν αποτελούσαν προδοσία, αλλά πολεμικά και διπλωματικά τεχνάσματα, τα οποία είχε μάθει κοντά στον Αλή Πασά, με στόχο να κερδίσει χρόνο και να εξυπηρετήσει τον Αγώνα. Παρά τις κατηγορίες, τόνιζε ότι δεν υπήρξε ποτέ εχθρός ούτε του Γένους ούτε του Έθνους.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος γεννήθηκε το 1788 στην Ιθάκη. Ήταν μοναχογιός του φημισμένου αρματολού της Ρούμελης Ανδρέα Βερούση, γνωστού ως καπετάν Ανδρούτσου, και της Ακριβής Τσαρλαμπά. Η μητέρα του είχε καταφύγει στο νησί για να γλιτώσει από την τουρκική καταδίωξη, ενώ ο πατέρας του συμμετείχε στις θαλάσσιες επιχειρήσεις του Λάμπρου Κατσώνη. Εκεί βαφτίστηκε το 1792, με ανάδοχο τη σύζυγο του Κατσώνη, και πήρε το όνομα Οδυσσέας, προς τιμήν του ομηρικού ήρωα. Παρότι γεννήθηκε στην Ιθάκη, ο ίδιος θεωρούσε πατρίδα του τους Λιβανάτες της Λοκρίδας, τόπο καταγωγής του πατέρα του.
Μετά τον αποκεφαλισμό του πατέρα του από τους Τούρκους το 1797, ο Αλή Πασάς πήρε τον νεαρό Οδυσσέα κοντά του στα Γιάννενα. Η αυλή του Αλή αποτέλεσε ένα άτυπο στρατιωτικό σχολείο, όπου μαθήτευσαν πολλοί μετέπειτα αγωνιστές του ’21. Εκεί ο Ανδρούτσος έμαθε γράμματα, μίλησε ιταλικά και αρβανίτικα και διακρίθηκε για τη σωματική του δύναμη και την πολεμική του δεινότητα, που έμεινε θρυλική.
Το 1816 ο Αλή Πασάς τον διόρισε αρματολό στη Λειβαδιά, αφού πρώτα τον πάντρεψε με την Ελένη Καρέλη. Παρέμεινε στη θέση αυτή μέχρι λίγο πριν το ξέσπασμα της Επανάστασης. Από το 1818 ήταν ήδη μυημένος στη Φιλική Εταιρεία και έτοιμος για τον ξεσηκωμό.
Με την έναρξη της Επανάστασης, ο Ανδρούτσος βρέθηκε αμέσως στην πρώτη γραμμή, αναλαμβάνοντας να ξεσηκώσει την Ανατολική Ρούμελη. Στις 8 Μαΐου 1821, με μόλις 117 άνδρες, οχυρώθηκε στο Χάνι της Γραβιάς και πέτυχε μια από τις πιο καθοριστικές νίκες του Αγώνα. Η συντριβή των δυνάμεων του Ομέρ Βρυώνη ανέκοψε την πορεία 8.000 Οθωμανών προς την Πελοπόννησο, σώζοντας ουσιαστικά την Επανάσταση.
Το 1822 ανέλαβε τη διοίκηση της Ακρόπολης Αθηνών, όπου προχώρησε σε σημαντικά οχυρωματικά έργα και εξασφάλισε υδροδότηση. Όταν όμως νέα οθωμανικά στρατεύματα κατέκλυσαν τη Ρούμελη και οι δυνάμεις του δεν επαρκούσαν, κατέφυγε στα «καπάκια», προσωρινές συμφωνίες για να κερδίσει χρόνο. Αυτή η τακτική παρεξηγήθηκε ή αξιοποιήθηκε πολιτικά από τους αντιπάλους του, κυρίως τους κοτζαμπάσηδες και τον Ιωάννη Κωλέττη, που έβλεπαν με καχυποψία τη λαϊκή του επιρροή.
Οι πολιτικές συγκρούσεις κλιμακώθηκαν, ο Ανδρούτσος παραιτήθηκε και η κυβέρνηση έστειλε απεσταλμένους για να τον αντικαταστήσουν. Το επεισόδιο κατέληξε στη δολοφονία τους από άνδρες του, γεγονός που οδήγησε στην επικύρηξή του και στον αφορισμό του από την Εκκλησία. Η εισβολή του Δράμαλη, ωστόσο, ανάγκασε την κυβέρνηση να ανακαλέσει τα μέτρα και να τον επαναφέρει στη δράση.
Παρά τις στρατιωτικές επιτυχίες και την αναγνώρισή του από Ευρωπαίους φιλέλληνες –μεταξύ αυτών και ο φίλος του Λόρδος Βύρων– ο Ανδρούτσος παρέμεινε στο περιθώριο. Οι νέες «συμφωνίες» με τους Τούρκους το 1825 χρησιμοποιήθηκαν από τους εχθρούς του ως απόδειξη προδοσίας. Η κυβέρνηση έστειλε εναντίον του στρατεύματα με επικεφαλής τον παλιό του σύντροφο Γιάννη Γκούρα.
Αποφεύγοντας την αιματοχυσία μεταξύ Ελλήνων, ο Ανδρούτσος παραδόθηκε με την υπόσχεση ότι θα δικαζόταν. Αντί γι’ αυτό φυλακίστηκε στην Ακρόπολη και, στις 5 Ιουνίου 1825, δολοφονήθηκε με φρικτό τρόπο από ανθρώπους του Γκούρα, κατόπιν εντολής, όπως αποκαλύφθηκε αργότερα, του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου. Ο θάνατός του παρουσιάστηκε ως ατύχημα, όμως κανείς δεν πείστηκε.
Η αλήθεια αποκαλύφθηκε χρόνια αργότερα και η ιστορία αποκατέστησε τον Οδυσσέα Ανδρούτσο ως έναν από τους κορυφαίους ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης. Το 1865 τα οστά του μεταφέρθηκαν με τιμές στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, ενώ το 1967 μέρος τους τοποθετήθηκε στη βάση του αγάλματός του στην Πρέβεζα.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος έμεινε στη συλλογική μνήμη όχι μόνο ως ο νικητής της Γραβιάς, αλλά και ως σύμβολο της τραγικής σύγκρουσης ανάμεσα στον Αγώνα για την ελευθερία και τις εσωτερικές διχόνοιες που στιγμάτισαν τη γέννηση του ελληνικού κράτους.