Ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός υπήρξε μία από τις πιο εμβληματικές μορφές του ελληνισμού και της Ορθοδοξίας κατά την εποχή της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.
Γεννημένος το 1756 στο χωριό Στρόβολος της Λευκωσίας, ανατράφηκε σε μια εποχή σκοτεινή για τον υπόδουλο ελληνισμό, αλλά και ελπιδοφόρα χάρη στη θρησκευτική πίστη και την εθνική συνείδηση που διατηρούσαν οι Έλληνες μέσα από την Εκκλησία.
Από νεαρή ηλικία, ο Κυπριανός ακολούθησε τον ιερατικό βίο. Σπούδασε θεολογία και φιλοσοφία στην Πάτμο και στη Σμύρνη, όπου διακρίθηκε για το ήθος, τη μόρφωση και το πνεύμα του. Το 1810, εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, αναλαμβάνοντας την ανώτατη εκκλησιαστική ηγεσία του νησιού σε μια κρίσιμη ιστορική καμπή. Κατά τη διάρκεια της αρχιερατείας του, φρόντισε για την αναδιοργάνωση της Εκκλησίας, την ενίσχυση της παιδείας και την ηθική καθοδήγηση του λαού.
Ωστόσο, η είδηση της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και η συμμετοχή του Κυπριανού στην Φιλική Εταιρεία τον έθεσαν στο στόχαστρο των Οθωμανικών αρχών. Αν και η Κύπρος δεν εξεγέρθηκε μαζικά, οι Τούρκοι υποπτεύονταν τις κινήσεις της Εκκλησίας και των προυχόντων. Ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός βρισκόταν σε επικοινωνία με τους επαναστατημένους Έλληνες και πίστευε στην ιδέα της ελευθερίας.
Η Οθωμανική διοίκηση, με αφορμή την επανάσταση στην ηπειρωτική Ελλάδα, εξαπέλυσε κύμα τρόμου στην Κύπρο. Στις 9 Ιουλίου 1821, ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός συνελήφθη, μαζί με άλλους τρεις μητροπολίτες (Πάφου Χρύσανθος, Κιτίου Μελέτιος, Κυρήνειας Λαυρέντιος), εκατοντάδες κληρικούς, προκρίτους και λογίους του νησιού. Όλοι τους κατηγορήθηκαν για συνέργεια και στήριξη στην Ελληνική Επανάσταση.
Το Μαρτύριο
Ο Κυπριανός οδηγήθηκε μπροστά στον Οθωμανό διοικητή της Κύπρου και, παρά τις πιέσεις, δεν αρνήθηκε την πίστη του και τον ελληνικό του χαρακτήρα. Το μεσημέρι της 9ης Ιουλίου 1821, απαγχονίστηκε μπροστά στην αρχιεπισκοπή στη Λευκωσία, σε μια πράξη παραδειγματισμού και τρομοκρατίας. Ακολούθησαν μαζικές εκτελέσεις, με πάνω από 400 επιφανείς Κύπριους να σφαγιάζονται ή να εξορίζονται.
Η θυσία του Κυπριανού σφράγισε μια αιματηρή σελίδα στην ιστορία της Κύπρου και καταξίωσε τον ίδιο στη συνείδηση του Ελληνισμού ως Εθνομάρτυρα. Το όνομά του πέρασε στην Ιστορία και στην ποίηση. Ο ποιητής Βασίλης Μιχαηλίδης, ο εθνικός ποιητής της Κύπρου, ύμνησε τον Κυπριανό στο επικό ποίημά του «Η 9η Ιουλίου του 1821», όπου ο αρχιεπίσκοπος παρουσιάζεται ως ηρωικό σύμβολο πίστης και πατριωτισμού:
«Τότες εγιώ ’ν εμίλησα τζ’ είπα του τη γνώμη,
τζι’ ο λόγος μου εφάνηκεν αμέσως του ευτόμη:
«Ήβραμεν τζι’ οι δυο τον θάνατον, τζι’ ούλλοι ’μείς ’πού κάτω,
μα τζι’ ένας Έλλην εν μπορεί ποτέ του να φοβηθεί…»»
Η Μνήμη
Η 9η Ιουλίου τιμάται κάθε χρόνο στην Κύπρο ως Ημέρα Μνήμης των Μαρτύρων της 1821, με επίκεντρο τον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό. Ο τόπος του μαρτυρίου του, κοντά στην αρχιεπισκοπή, αποτελεί προσκυνηματικό χώρο.
