Του *Λεωνίδα Χρυσανθόπουλο πρέσβη ε.τ.
Καθώς οι πόλεμοι, οι επιχειρήσεις αλλαγής καθεστώτος, η λογοκρισία και οι εδαφικές απειλές πολλαπλασιάζονται, το διεθνές δίκαιο αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο όχι ως δεσμευτικό πλαίσιο αλλά ως εμπόδιο στην εξουσία.
Από την Ουάσιγκτον έως τις Βρυξέλλες, από τη Μόσχα έως το Πεκίνο, οι παραβιάσεις δικαιολογούνται στο όνομα της ασφάλειας, ενώ οι κανόνες που αποσκοπούν στον περιορισμό της κυριαρχίας ακυρώνονται.
Εισαγωγή
Το διεθνές δίκαιο αναδύθηκε από τα συντρίμμια του παγκόσμιου πολέμου ως μια υπόσχεση ότι η εξουσία θα περιορίζεται από κανόνες και όχι θα ασκείται μέσω κατακτήσεων και εξαναγκασμού. Βασισμένο στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, στις συνθήκες για τα ανθρώπινα δικαιώματα και στους νόμους του πολέμου, προοριζόταν να εφαρμόζεται εξίσου σε όλα τα κράτη. Σήμερα, αυτή η υπόσχεση υποχωρεί. Υπό τη γλώσσα της ασφάλειας, των αξιών και μιας λεγόμενης «τάξης που βασίζεται σε κανόνες», ισχυροί δρώντες παραβιάζουν όλο και περισσότερο το διεθνές δίκαιο ατιμώρητα. Αυτό που παρουσιάζεται ως παγκόσμια ηγεσία συχνά λειτουργεί ως αυτοκρατορικό προνόμιο.
Αυτοκρατορική Βία και η Απαγόρευση της Βίας
Η στρατιωτική επιχείρηση της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, παρόλο που προκλήθηκε από τη Δύση, η οποία είχε παραβιάσει την υπόσχεσή της που έδωσε το 1990 στη Σοβιετική Ένωση ότι δεν θα επέκτεινε το ΝΑΤΟ, αποτελεί κλασική περίπτωση ιμπεριαλιστικής επιθετικότητας. Προσπαθώντας να αναδιαμορφώσει τα σύνορα μέσω της βίας, η Ρωσία παραβίασε την απαγόρευση του επιθετικού πολέμου από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Οι επικλήσεις στην ιστορία, την εθνικότητα ή την ασφάλεια απηχούν τις δικαιολογίες που χρησιμοποιούν εδώ και καιρό οι αυτοκρατορίες για να νομιμοποιήσουν την κατάκτηση.
Ωστόσο, η αυτοκρατορική περιφρόνηση του νόμου δεν περιορίζεται στη Μόσχα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο κύριος αρχιτέκτονας της έννομης τάξης μετά το 1945, έχουν επανειλημμένα αντιμετωπίσει την απαγόρευση της χρήσης βίας ως προαιρετική. Η εισβολή στο Ιράκ το 2003, που ξεκίνησε χωρίς την άδεια του ΟΗΕ, ήταν ένας παράνομος πόλεμος επιλογής, οι συνέπειες του οποίου εξακολουθούν να αποσταθεροποιούν την περιοχή. Ο επακόλουθος πόλεμος με μη επανδρωμένα αεροσκάφη και οι ειδικές επιχειρήσεις σε ολόκληρο τον Παγκόσμιο Νότο έχουν ομαλοποιήσει τη μόνιμη παρέμβαση, ενώ παράλληλα προστατεύουν τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων από την λογοδοσία.
Αλλαγή Καθεστώτος ως Αυτοκρατορική Πρακτική: Η Απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο
Στις αρχές του 2026, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ κλιμάκωσε αυτό το μοτίβο εγκρίνοντας τη σύλληψη και τη μεταφορά του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η σύλληψη ενός εν ενεργεία αρχηγού κράτους χωρίς συναίνεση ή διεθνή εντολή συνιστά σοβαρή παραβίαση της κυριαρχίας και της αρχής της μη παρέμβασης. Μετονομασμένη σε επιβολή του νόμου, η επιχείρηση αναβίωσε μια κλασική αυτοκρατορική πρακτική: ισχυρά κράτη που διεκδικούν το δικαίωμα να αποφασίζουν ποιος κυβερνά τα ασθενέστερα.
Τέτοιες ενέργειες καταρρίπτουν τη διάκριση μεταξύ του διεθνούς δικαίου και της αυτοκρατορικής αστυνόμευσης. Σηματοδοτούν ότι η νομική ισότητα μεταξύ των κρατών είναι υπό όρους — γίνεται σεβαστή μόνο όταν ευθυγραμμίζεται με τα συμφέροντα των κυρίαρχων δυνάμεων.
Η Γροιλανδία και η Επιστροφή της Εδαφικής Επέκτασης
Οι επανειλημμένες απειλές του Τραμπ να αναλάβει τον έλεγχο της Γροιλανδίας εκθέτουν περαιτέρω την αυτοκρατορική νοοτροπία πίσω από τις σύγχρονες παραβιάσεις. Η Γροιλανδία, μια αυτοδιοικούμενη περιοχή εντός του Βασιλείου της Δανίας, δεν είναι εμπόρευμα που μπορεί να αποκτηθεί μέσω πιέσεων, κυρώσεων ή βίας. Ακόμη και οι ρητορικές απειλές έρχονται σε αντίθεση με την προστασία της εδαφικής ακεραιότητας από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και την απαγόρευση της απόκτησης εδαφών μέσω εξαναγκασμού.
Το γεγονός ότι τέτοιοι ισχυρισμοί απευθύνονταν σε έναν μικρό πληθυσμό και σε έναν επίσημο σύμμαχο υπογραμμίζει πόσο εύκολα η αυτοκρατορική λογική επανεμφανίζεται κάτω από τη ρητορική της συνεργασίας και της ασφάλειας.
Τα διπλά μέτρα και σταθμά της Ευρώπης: Λογοκρισία και πολιτικές παρεμβάσεις
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, παρά την εικόνα που έχει ως υπερασπιστής της δημοκρατίας και του διεθνούς δικαίου, δεν εξαιρείται. Υπό το σύνθημα της καταπολέμησης της «παραπληροφόρησης» ή της προστασίας των ευρωπαϊκών αξιών, τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και τα κράτη μέλη έχουν υποστηρίξει σαρωτικές απαγορεύσεις στα μέσα ενημέρωσης, πιέσεις στις ψηφιακές πλατφόρμες για την καταστολή του πολιτικού λόγου και εκτεταμένους περιορισμούς που έρχονται σε αντίθεση με το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτά τα μέτρα συχνά παραβιάζουν το δικαίωμα στην ελευθερία της έκφρασης που κατοχυρώνεται από το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, αντικαθιστώντας τους στενούς, νόμιμους περιορισμούς με λογοκρισία σε ολόκληρη την ήπειρο.
Πιο ανησυχητική είναι η αυξανόμενη προθυμία της ΕΕ να παρεμβαίνει στις εσωτερικές πολιτικές διαδικασίες. Στη Ρουμανία, οι ισχυρισμοί για εξωτερικές πιέσεις, δικαστική χειραγώγηση και θεσμική παρέμβαση που συνδέονται με τις δομές εξουσίας της ΕΕ εγείρουν σοβαρές ανησυχίες σχετικά με παραβιάσεις της πολιτικής αυτοδιάθεσης. Όταν οι υπερεθνικές αρχές επηρεάζουν τις εκλογές ή απονομιμοποιούν τα αποτελέσματα στο όνομα της «υπεράσπισης της δημοκρατίας», αναπαράγουν τις ίδιες τις αντιδημοκρατικές πρακτικές στις οποίες ισχυρίζονται ότι αντιστέκονται.
Γάζα, Ισραήλ και η κατάρρευση του ανθρωπιστικού δικαίου
Η στρατιωτική εκστρατεία του Ισραήλ στη Γάζα αντιπροσωπεύει μια από τις πιο σοβαρές σύγχρονες κρίσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου. Οι μεγάλης κλίμακας επιθέσεις σε περιοχές αμάχων, η καταστροφή βασικών υποδομών, ο μαζικός εκτοπισμός και η παρεμπόδιση της ανθρωπιστικής βοήθειας παραβιάζουν τις βασικές αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της αναγκαιότητας που κατοχυρώνονται στις Συμβάσεις της Γενεύης. Η συλλογική τιμωρία ενός άμαχου πληθυσμού απαγορεύεται ρητά από το διεθνές δίκαιο, ωστόσο έχει επανειλημμένα τεκμηριωθεί από υπηρεσίες του ΟΗΕ και ανθρωπιστικές οργανώσεις.
Παρά τα αυξανόμενα στοιχεία για εγκλήματα πολέμου και πιθανά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, η λογοδοσία έχει συστηματικά μπλοκαριστεί από τους πολιτικούς συμμάχους του Ισραήλ. Τα νομικά ευρήματα και τα προσωρινά μέτρα που έχουν εκδοθεί από διεθνή δικαστικά όργανα έχουν απορριφθεί ή αγνοηθεί, ενισχύοντας την αντίληψη ότι το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται επιλεκτικά όταν ο δράστης είναι στρατηγικός σύμμαχος των δυτικών δυνάμεων.
Επίθεση κατά της λογοδοσίας: Κυρώσεις των ΗΠΑ στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο
Η διάβρωση του διεθνούς δικαίου αποκαλύπτεται περαιτέρω από την απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλουν κυρώσεις σε αξιωματούχους του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Στοχοποιώντας δικαστές, εισαγγελείς ή προσωπικό για την εκτέλεση της νόμιμης εντολής τους, οι ΗΠΑ έχουν παρέμβει άμεσα στην ανεξαρτησία ενός διεθνούς δικαστικού θεσμού.
Τέτοιες κυρώσεις παραβιάζουν την αρχή της δικαστικής ανεξαρτησίας και υπονομεύουν το παγκόσμιο σύστημα λογοδοσίας για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Αντί να εμπλέκεται μέσω νομικών επιχειρημάτων ή δίκαιης διαδικασίας, η χρήση οικονομικού καταναγκασμού κατά των δικαστικών αξιωματούχων σηματοδοτεί ότι η διεθνής δικαιοσύνη θα γίνει ανεκτή μόνο όταν δεν απειλεί ισχυρά κράτη ή τους συμμάχους τους.
Σύναψη
Οι σημερινές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου δεν αποτελούν μεμονωμένες παραβιάσεις, αλλά συμπτώματα μιας βαθύτερης κρίσης: της επιμονής της αυτοκρατορικής εξουσίας μέσα σε έναν τυπικά νόμιμο κόσμο. Από τους επιθετικούς πολέμους και τις επιχειρήσεις αλλαγής καθεστώτος έως τη λογοκρισία, τη συλλογική τιμωρία και τις επιθέσεις σε διεθνή δικαστήρια, η έννομη τάξη υποτάσσεται ολοένα και περισσότερο στην πολιτική και στρατιωτική κυριαρχία.
Αν το διεθνές δίκαιο πρόκειται να χρησιμεύσει ως μια γνήσια εναλλακτική λύση στην αυτοκρατορία, πρέπει να εφαρμόζεται ισότιμα και να υπερασπίζεται έναντι αντιποίνων από ισχυρά κράτη. Χωρίς λογοδοσία για όλους τους δρώντες -ειδικά εκείνους που ισχυρίζονται ότι υπερασπίζονται τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου- η υπόσχεση μιας διεθνούς τάξης που διέπεται από το δίκαιο θα συνεχίσει να δίνει τη θέση της στον καταναγκασμό, την ατιμωρησία και την ομαλοποίηση της αδικίας. Οι σημερινές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου δεν αποτελούν μεμονωμένες παραβιάσεις, αλλά συμπτώματα μιας βαθύτερης κρίσης: την επιμονή της αυτοκρατορικής εξουσίας μέσα σε έναν τυπικά νόμιμο κόσμο. Από τους πολέμους επιθετικότητας και την αλλαγή καθεστώτος έως τη λογοκρισία και τις απειλές για εδαφική κατάκτηση, το διεθνές δίκαιο επικαλείται όλο και περισσότερο εναντίον αντιπάλων, ενώ παράλληλα αποδυναμώνεται στο εσωτερικό.
Αν το διεθνές δίκαιο πρόκειται να χρησιμεύσει ως μια γνήσια εναλλακτική λύση στην αυτοκρατορία, πρέπει να εφαρμόζεται ισότιμα και να επιβάλλεται τόσο έναντι των ισχυρών όσο και των αδυνάτων. Χωρίς την κατάργηση των δομών της ατιμωρησίας, η υπόσχεση μιας διεθνούς τάξης που διέπεται από το νόμο θα συνεχίσει να δίνει τη θέση της στον καταναγκασμό, την κυριαρχία, την επιστροφή της αυτοκρατορικής κυριαρχίας. Και ίσως στην καταστροφή της ανθρωπότητας.
*Το κείμενο αρχικά δημοσιεύτηκε στην defenddemocracy.press