Ο άνθρωπος ως project: Ποιος θα κατέχει το γενετικό μας αύριο;

Από την ψηφιακή επανάσταση στη βιολογική εξουσία, την ώρα που ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο, για τους ενεργειακούς πόρους, αφορά και τις τεράστιες ποσότητες ενέργειας, για τα big data centers και τα τεράστια δίκτυα διασύνδεσής τους.

Για πάνω από μία δεκαετία, η δημόσια συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη κινούνταν μέσα σε ένα σχετικά ασφαλές πλαίσιο. Αναρωτιόμασταν ποιες δουλειές θα χαθούν, ποια επαγγέλματα θα εξαφανιστούν, πώς θα αλλάξει η εκπαίδευση, αν οι αλγόριθμοι θα γράφουν καλύτερα κείμενα από τους ανθρώπους ή θα δημιουργούν εικόνες που θα ξεπερνούν την ανθρώπινη φαντασία. Αυτές οι συζητήσεις δεν ήταν λάθος. Ήταν όμως επιφανειακές.

Γιατί ενώ ο δημόσιος διάλογος εγκλωβιζόταν στο αν τα chatbots θα αντικαταστήσουν τους δημοσιογράφους ή αν οι αλγόριθμοι θα γράφουν εργασίες (το σύγχρονο σκονάκι δηλαδή) για τους φοιτητές, κάτι πολύ βαθύτερο εξελισσόταν ήδη στα εργαστήρια της βιοτεχνολογίας. Η τεχνητή νοημοσύνη περνούσε σιωπηλά από τον κόσμο και την “αγορά” των δεδομένων μας, στον κόσμο της ζωής. Και εκεί τα πράγματα αλλάζουν δραματικά.

Διότι τη στιγμή που η ΑΙ αρχίζει να συνδέεται με τη βιολογία, τη γενετική και τη βιοϊατρική, παύουμε να μιλάμε για μια απλή τεχνολογική καινοτομία. Μπαίνουμε στο πεδίο μιας νέας μορφής ισχύος: της δυνατότητας να επηρεάζεται, να κατευθύνεται ή ακόμη και να επανασχεδιάζεται η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη.

Όταν οι αλγόριθμοι αρχίζουν να σχεδιάζουν τη ζωή

Η σύγχρονη τεχνητή νοημοσύνη δε χρησιμοποιείται πλέον μόνο για ανάλυση δεδομένων ή παραγωγή κειμένου.
Χρησιμοποιείται ήδη για να επιταχύνει τη βιολογική ανακάλυψη με ρυθμούς που πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητοι.

Αλγόριθμοι προβλέπουν τη δομή πρωτεϊνών. Υπολογιστικά μοντέλα σχεδιάζουν νέα μόρια. Συστήματα μηχανικής μάθησης προτείνουν βιοχημικές λύσεις για φαρμακευτικά προβλήματα. Η διαδικασία ανάπτυξης φαρμάκων, που κάποτε απαιτούσε δεκαετίες, αρχίζει να συμπιέζεται δραματικά. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν επιταχύνει απλώς την επιστήμη. Αλλάζει τη φύση της. Αυτό είναι ίσως η πιο κομβική σημειακής βαρύτητας “επανάσταση”…

Δε βοηθά μόνο να κατανοήσουμε τη ζωή. Αρχίζει να συμμετέχει ενεργά στον σχεδιασμό της. Και εδώ αρχίζει να διαφαίνεται μια νέα πραγματικότητα: τα μεγαλύτερα ερευνητικά προγράμματα στον κόσμο δε χρηματοδοτούνται πλέον μόνο από πανεπιστήμια ή δημόσιους οργανισμούς. Πίσω από αυτά βρίσκονται τα τεχνολογικά γιγαντιαία οικοσυστήματα της Big Tech, ολόκληρες “εργοστασιακές φάρμες”, επενδυτικά κεφάλαια δισεκατομμυρίων και πολυεθνικοί κολοσσοί της φαρμακοβιομηχανίας, που βλέπουν στη σύγκλιση ΑΙ και βιολογίας τη μεγαλύτερη αγορά του 21ου αιώνα. Η ζωή μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο τεχνολογικής επένδυσης.

Τα αυτόνομα εργαστήρια της νέας βιοτεχνολογίας

Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται πλατφόρμες που συνδυάζουν τεχνητή νοημοσύνη, αυτοματοποιημένα εργαστήρια και ρομποτικά συστήματα. Σε αυτά τα περιβάλλοντα η διαδικασία γίνεται σχεδόν αυτοτροφοδοτούμενη: Οι αλγόριθμοι προτείνουν νέες πρωτεΐνες.

Τα ρομποτικά συστήματα τις συνθέτουν. Τα αποτελέσματα επιστρέφουν στο μοντέλο που βελτιώνει τον επόμενο σχεδιασμό.

Η επιστήμη μετατρέπεται σε έναν αλγοριθμικό κύκλο επιτάχυνσης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα η σχεδίαση βιομορίων γίνεται μέσω απλών γλωσσικών εντολών. Ο ερευνητής περιγράφει το επιθυμητό αποτέλεσμα και το σύστημα προτείνει πιθανούς βιολογικούς μηχανισμούς. Η γραμμή ανάμεσα στη μελέτη της ζωής και στην κατασκευή της αρχίζει να εξαφανίζεται.

Και αυτό σημαίνει ότι η βιοτεχνολογία μπαίνει πλέον σε μια φάση βιομηχανικής παραγωγής γνώσης, όπου η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί ως επιταχυντής ανακαλύψεων αλλά και ως μοχλός οικονομικής ισχύος.

Το πραγματικό πεδίο σύγκρουσης

Κάπου εδώ δεν έχουμε πλέον μια απλή επιστημονική πρόοδο. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια σύγκρουση συμφερόντων, ισχύος και ορισμών για το ίδιο το ανθρώπινο μέλλον. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι μπορεί να γίνει επιστημονικά.

Το ερώτημα γίνεται κεντρικό πολιτικό και δυστυχώς οι πολιτικές δυνάμεις παγκόσμια, ούτε να το ψιθυρίσουν ακόμη δεν μπορούν, την ώρα που ολίγοι κολοσσοί πολυεθνικοί όμιλοι μιας δράκας τρισεκατομμυριούχων φτιάχνουν ιδιωτικά, κρυφίως και προσωπικά το πλαίσιο για όλο τον δημόσιο χώρο, κράτη και λαούς για τις ίδιες τις δημόσιες πολιτικές.

Το κομβικό ερώτημα και εδώ είναι ποιος θα αποφασίζει τι πρέπει να γίνει.

Διότι όταν η τεχνολογία αποκτά τη δύναμη να παρεμβαίνει στο σώμα, στα γονίδια και στις βιολογικές λειτουργίες, τότε το ζήτημα μετατοπίζεται από το εργαστήριο στα κέντρα ισχύος. Από την επιστήμη στην πολιτική. Από την έρευνα στην εξουσία.

Και σε αυτό το νέο πεδίο ισχύος συμμετέχουν ήδη τρεις μεγάλοι παίκτες: οι τεχνολογικοί ιδιωτικοί κολοσσοί της ψηφιακής οικονομίας, οι πολυεθνικές της φαρμακοβιομηχανίας, και τα κράτη που αντιλαμβάνονται την τεχνητή νοημοσύνη ως γεωπολιτικό όπλο. Η σύγκλιση αυτών των τριών δυνάμεων δημιουργεί μια νέα μορφή τεχνοεπιστημονικής ισχύος χωρίς ιστορικό προηγούμενο.

Η επικίνδυνα λεπτή γραμμή

Άλλο πράγμα είναι η θεραπεία μιας ασθένειας και άλλο πράγμα η βιολογική “βελτιστοποίηση” του ανθρώπου, με όρους ανατριχιαστικά “ευγονικούς”. Η ιστορία της τεχνολογίας μάς διδάσκει ότι κάθε ισχυρό εργαλείο που δημιουργήθηκε για θεραπευτικούς σκοπούς αργά ή γρήγορα βρέθηκε μπροστά στον πειρασμό της ενίσχυσης. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται το κρίσιμο όριο.

Ποιος θα ορίζει τι σημαίνει “καλύτερη υγεία”; Ποιος θα καθορίζει τι θεωρείται “ανεπιθύμητο χαρακτηριστικό”; Ποιος θα αποφασίζει τι αξίζει να διορθωθεί ή να ενισχυθεί; Σε αυτό το σημείο η επιστήμη μετατρέπεται σε μηχανισμό βιοπολιτικής.

Το ζήτημα του ανθρώπινου γονιδιώματος

Τα τελευταία χρόνια μεγάλοι επιστημονικοί οργανισμοί, κατά βάση ιδιωτικής μορφής, έχουν αρχίσει να συζητούν ανοιχτά, κάτι που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν ταμπού: τη δυνατότητα σύνθεσης ανθρώπινου γονιδιώματος. Δε σημαίνει ότι αύριο θα δημιουργούνται άνθρωποι κατά παραγγελία.

Σημαίνει όμως ότι η ίδια η ιδέα της σχεδίασης της ανθρώπινης βιολογίας μπαίνει πλέον στο πεδίο της ερευνητικής στρατηγικής.

Η ανθρώπινη φύση παύει να θεωρείται αμετάβλητο δεδομένο. Μετατρέπεται σταδιακά σε πεδίο τεχνολογικής παρέμβασης.

Και όταν αυτό συμβαίνει, το ερώτημα δεν είναι μόνο επιστημονικό. Είναι βαθιά πολιτικό: ποιος θα έχει τον έλεγχο αυτής της γνώσης;

Η επόμενη μεγάλη ανισότητα

Σε έναν ήδη βαθιά άνισο κόσμο, η σύγκλιση τεχνητής νοημοσύνης και βιοτεχνολογίας μπορεί να δημιουργήσει μια νέα μορφή κοινωνικού διαχωρισμού. Όχι μόνο ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς. Ούτε μόνο ανάμεσα σε τεχνολογικά ισχυρούς και αποκλεισμένους.

Αλλά ανάμεσα σε βιολογικά ενισχυμένους και βιολογικά απλούς ανθρώπους. Εάν η πρόσβαση σε προηγμένες θεραπείες, γενετικές παρεμβάσεις και βιολογικές βελτιώσεις γίνει προνόμιο των λίγων, τότε η ανισότητα δε θα περιορίζεται στις ευκαιρίες ζωής. Θα ενσωματώνεται στο ίδιο το σώμα.

Και τότε η κοινωνική ανισότητα θα αποκτήσει για πρώτη φορά βιολογικά χαρακτηριστικά.

Η γεωπολιτική της τεχνητής νοημοσύνης

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι πλέον μόνο τεχνολογία. Είναι γεωπολιτική. Οι μεγάλες δυνάμεις αντιλαμβάνονται ότι όποιος ελέγξει τη σύγκλιση τεχνητής νοημοσύνης και βιοτεχνολογίας και των πηγών ενέργειας για τη στήριξη σε όλα αυτά θα αποκτήσει στρατηγικό πλεονέκτημα όχι μόνο στην οικονομία, αλλά και στην υγεία, στη βιοασφάλεια και στην επιστημονική υπεροχή.

Η νέα κούρσα εξοπλισμών δεν αφορά μόνο πυραύλους ή δίκτυα.

Αφορά τις παραδοσιακές πηγές ενέργειας, εξ ου και ένας ακόμη πόλεμος στο Ιράν με προεκτάσεις στις χώρες στον Περσικό Κόλπο, κι όχι μόνο, αλλά αφορά πλέον και αλγόριθμους, γονίδια και βιολογικά δεδομένα. Αφορά την ίδια τη ζωή.

Το προφητικό βλέμμα του Χάξλεϋ

Ο Άλντους Χάξλεϋ είχε προειδοποιήσει ήδη από τον 20ό αιώνα ότι οι κοινωνίες του μέλλοντος ίσως να μην ελέγχουν τους ανθρώπους με ωμή καταστολή, αλλά με επιστημονική οργάνωση της ζωής.

Όπως έγραφε, «η πραγματική επανάσταση δε θα είναι πολιτική, αλλά βιολογική». Και σε μια άλλη χαρακτηριστική του φράση σημείωνε: «Η τεχνολογική πρόοδος μάς έδωσε πιο αποτελεσματικά μέσα για να πηγαίνουμε προς τα πίσω».

Σήμερα αυτές οι φράσεις μοιάζουν λιγότερο λογοτεχνικές και περισσότερο προφητικές.

Γιατί ο κόσμος που περιέγραφε στον “Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο” δε στηριζόταν στη βία, αλλά στην τεχνολογική διαχείριση της ανθρώπινης ύπαρξης.

Το πραγματικό ερώτημα του αιώνα

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αλλάζει μόνο τον τρόπο που εργαζόμαστε ή επικοινωνούμε. Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη ζωή, τη γέννηση, την υγεία και τη θνητότητα. Αν η ανθρωπότητα αποκτήσει τη δυνατότητα να επεμβαίνει ενεργά στη δική της βιολογική εξέλιξη, τότε το ζήτημα δε θα είναι μόνο τεχνολογικό. Θα είναι πολιτισμικό. Θα είναι φιλοσοφικό. Θα είναι βαθιά υπαρξιακό.

Ο Χάξλεϋ είχε προειδοποιήσει με μια φράση που σήμερα ακούγεται σχεδόν ανατριχιαστικά επίκαιρη:

«Η μεγαλύτερη απειλή για την ελευθερία δεν είναι ο τυραννικός καταναγκασμός αλλά η επιστημονικά οργανωμένη διαχείριση της ζωής». Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πραγματικό δίλημμα της εποχής μας.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει εργαλείο θεραπείας, γνώσης και προόδου. Μπορεί όμως επίσης να μετατραπεί σε εργαλείο συγκέντρωσης εξουσίας, ελέγχου της βιολογίας και αναδιαμόρφωσης της ανθρώπινης φύσης με όρους αγοράς, γεωπολιτικής και τεχνοκρατίας. Η μάχη που ανοίγεται μπροστά μας δεν αφορά μόνο την τεχνολογία.

Αφορά την ίδια την έννοια του ανθρώπου. Και ίσως τελικά το πιο κρίσιμο ερώτημα του 21ου αιώνα να μην είναι ποια μηχανή θα γίνει εξυπνότερη από τον άνθρωπο, αλλά ποιος θα έχει το δικαίωμα να αποφασίσει τι επιτρέπεται να παραμείνει ανθρώπινο.