Γράφει ο Παναγιώτης Κουμουνδούρος
Υπάρχει μια παλιά, βαθιά αστική αυταπάτη, ότι η Ιστορία συμβαίνει αλλού. Στην περιφέρεια. Στον «απείθαρχο» Νότο. Στη μακρινή Μέση Ανατολή, στον Περσικό Κόλπο, στη σκόνη της Μεσοποταμίας.
Εκεί όπου οι πόλεμοι είναι, υποτίθεται, κάτι σαν εξωτικό θέαμα για τα δελτία ειδήσεων και τα think tanks. Κάτι σαν reality show της γεωπολιτικής.
Μόνο που ο πόλεμος έχει ένα κακό ελάττωμα, δεν διαβάζει οικονομικές αναλύσεις.
Και ξαφνικά ανακαλύπτουμε ότι μερικά φτηνά drones μπορούν να σταματήσουν αεροδρόμια, να παραλύσουν λιμάνια και να ρίξουν το χρηματιστήριο ενέργειας. Η παγκοσμιοποίηση, αυτό το θαύμα της τεχνολογίας και της αγοράς, αποδείχθηκε ότι είναι επίσης και η παγκοσμιοποίηση της ευαλωτότητας.
Οι ίδιοι δρόμοι από τους οποίους ταξιδεύουν τα εμπορεύματα, ταξιδεύουν και οι κρίσεις.
Αυτό που καίγεται σήμερα δεν είναι απλώς μια περιοχή του πλανήτη. Καίγεται η ίδια η φαντασίωση της καπιταλιστικής αθανασίας.
Για δεκαετίες ο κόσμος του πετρελαίου και της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας οικοδόμησε μια τεχνητή Εδέμ στον Περσικό. Ουρανοξύστες που έμοιαζαν να φυτρώνουν από την άμμο. Νησιά σε σχήμα φοίνικα. Αεροδρόμια‑hubs που έμοιαζαν με διαστημικούς σταθμούς.
Το θαύμα της παγκοσμιοποίησης
Μόνο που αυτό το θαύμα είχε μια μικρή λεπτομέρεια, δεν είχε κοινωνία.
Στα περισσότερα εμιράτα το 80% των κατοίκων είναι προσωρινοί εργάτες. Άνθρωποι χωρίς πολιτικά δικαιώματα, χωρίς ρίζες, χωρίς μέλλον. Σύγχρονοι προλετάριοι της παγκόσμιας αγοράς.
Οι ουρανοξύστες της πολυτέλειας στηρίζονται κυριολεκτικά πάνω σε στρατιές μεταναστών από το Μπαγκλαντές, την Ινδία, το Πακιστάν και τις Φιλιππίνες.
Αλλά αυτό δεν ενόχλησε ποτέ τον φιλελεύθερο κόσμο. Διότι όταν η εκμετάλλευση φοράει designer κοστούμι, λέγεται «ανάπτυξη».
Ο σύγχρονος καπιταλισμός δεν δημιουργεί πόλεις. Δημιουργεί «μη τόπους»: αεροδρόμια, malls, resorts, ζώνες logistics. Χώρους όπου ο άνθρωπος δεν είναι πολίτης αλλά πελάτης.
Και η Ιστορία έχει μια κακή συνήθεια, να επιστρέφει εκεί όπου οι άνθρωποι έπαψαν να υπάρχουν ως κοινωνία.
Η αυτοκρατορία έμαθε αυτό το μάθημα ήδη από τον πόλεμο στο Βιετνάμ, όταν έχασε τον έλεγχο της εικόνας του πολέμου και οι δημοσιογράφοι έδειξαν τι σημαίνει να βομβαρδίζεις χωριά.
Από τότε οι πόλεμοι έγιναν τηλεοπτικά σόου. Ο πόλεμος στον Κόλπο το 1991 παρουσιάστηκε σαν videogame, πύραυλοι «ακριβείας», «χειρουργικά πλήγματα», ψηφιακή καθαριότητα.
Μόνο που κάθε «χειρουργικό πλήγμα» αφήνει πίσω του ένα ακρωτηριασμένο κράτος.
Το Ιράκ μετατράπηκε σε εργαστήριο αποσύνθεσης. Η Λιβύη σε γεωγραφική έννοια χωρίς κράτος. Η Συρία σε παγκόσμιο πεδίο αντιπροσώπων.
Η μέθοδος είναι απλή αν δεν μπορείς να ελέγξεις μια χώρα, διαλύεις το κράτος της.
Αυτό δεν είναι στρατιωτική αποτυχία. Είναι οικονομική στρατηγική.
Διότι τα διαλυμένα κράτη παράγουν το πιο χρήσιμο προϊόν της παγκόσμιας οικονομίας, ανθρώπους χωρίς δικαιώματα. Πρόσφυγες, μισθοφόρους, φθηνή εργασία.
Η Μεσόγειος μετατράπηκε έτσι σε νεκροταφείο της παγκοσμιοποίησης. Από τη Λιβύη μέχρι την Ελλάδα, τα σύνορα της Ευρώπης έγιναν το πιο κυνικό σύνορο του κόσμου, εκεί όπου οι αγορές είναι ελεύθερες αλλά οι άνθρωποι όχι.
Και τώρα η Ιστορία παίζει το αγαπημένο της παιχνίδι, την ειρωνεία.
Οι «μη τόποι» της πολυτέλειας αρχίζουν να μοιάζουν με τους «μη τόπους» της δυστυχίας.
Οι ουρανοξύστες των εμιράτων ανακαλύπτουν ότι δεν έχουν καταφύγια. Τα airports‑hubs ότι είναι τέλειοι στόχοι. Οι ενεργειακές υποδομές ότι είναι γυάλινες.
Η παγκόσμια οικονομία αποδεικνύεται πιο εύθραυστη από όσο νόμιζε.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαλεκτική ειρωνεία.
Ο καπιταλισμός δημιούργησε έναν πλανήτη απόλυτης κινητικότητας, εμπορεύματα, κεφάλαια και δεδομένα ταξιδεύουν παντού.
Αλλά μαζί τους ταξιδεύει και η αστάθεια.
Οι ίδιοι αγωγοί που μεταφέρουν πετρέλαιο μεταφέρουν και την κρίση. Οι ίδιες θάλασσες που μεταφέρουν εμπορεύματα μεταφέρουν και πρόσφυγες.
Η παγκοσμιοποίηση υποσχέθηκε έναν κόσμο χωρίς σύνορα. Αυτό που δημιούργησε είναι έναν κόσμο όπου η κρίση δεν έχει σύνορα.
Κι έτσι καταλαβαίνουμε κάτι απλό.
Η κόλαση δεν βρίσκεται κάπου μακριά σε μια ερημική γωνιά της Μέσης Ανατολής. Η κόλαση είναι ενσωματωμένη στο ίδιο το σύστημα που δημιούργησε αυτούς τους πολέμους.
Ένα σύστημα που δεν μπορεί πια να επεκταθεί χωρίς να καταστρέφει. Που δεν μπορεί να κυβερνήσει χωρίς να διαλύει.
Και γι’ αυτό το μέλλον που σχεδιάζει είναι απλό, λίγοι θύλακες πολυτέλειας μέσα σε έναν πλανήτη αποσύνθεσης.
Αν αυτό σας θυμίζει αυτοκρατορία, δεν κάνετε λάθος.
Η διαφορά είναι ότι οι παλιές αυτοκρατορίες κατακτούσαν εδάφη. Η σημερινή αυτοκρατορία καταστρέφει κοινωνίες.
Και μετά πουλάει την ανοικοδόμηση.
Κάπως έτσι λειτουργεί η σύγχρονη Ιστορία, πρώτα καίγεται ο κόσμος και μετά έρχονται οι επενδυτές.
