Οι υποχρεώσεις των κρατών-μερών του ΔΠΔ και η “γκρίζα ζώνη” του διεθνούς εναέριου δικαίου.
Η διέλευση του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου πάνω από τον εναέριο χώρο της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Ελλάδας στις 7 Ιουλίου, καθ’ οδόν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, έχει πυροδοτήσει έντονες νομικές και πολιτικές συζητήσεις, καθώς εκκρεμεί εις βάρος του διεθνές ένταλμα σύλληψης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ΔΠΔ).
Ο Νετανιάχου κατηγορείται για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας που φέρονται να διαπράχθηκαν στη Λωρίδα της Γάζας από τον Οκτώβριο του 2023. Το ένταλμα εκδόθηκε από το ΔΠΔ τον Νοέμβριο του ίδιου έτους.
Η Γαλλία, η Ιταλία και η Ελλάδα είναι μέλη του ΔΠΔ, έχοντας κυρώσει το Καταστατικό της Ρώμης που ιδρύει το Δικαστήριο. Σύμφωνα με το Άρθρο 89(1) του Καταστατικού, τα κράτη-μέρη οφείλουν να συνεργάζονται πλήρως με το Δικαστήριο και να εκτελούν εντάλματα σύλληψης όταν ο καταζητούμενος “βρίσκεται” στο έδαφός τους.
Όμως εδώ γεννάται το ερώτημα: Συνιστά η πτήση πάνω από τον εναέριο χώρο ενός κράτους παρουσία στο έδαφός του;
Ο Καθηγητής Μπεν Σαούλ, ειδικός εισηγητής του ΟΗΕ και καθηγητής διεθνούς δικαίου στο Σίδνεϊ, επισημαίνει ότι το Καταστατικό της Ρώμης δεν προβλέπει ρητά υποχρέωση για κράτηση υπόπτου κατά την υπέρπτηση. Παρά ταύτα, όπως εξηγεί, σύμφωνα με το διεθνές εθιμικό δίκαιο και τη Σύμβαση του Σικάγου (1944) για τη Διεθνή Πολιτική Αεροπορία, ο εναέριος χώρος αποτελεί κυρίαρχο μέρος του εδάφους ενός κράτους.
Με άλλα λόγια, ένα κράτος έχει πλήρη κυριαρχία στον εναέριο χώρο του, όπως και στη στεριά και τα χωρικά του ύδατα.
Ο Καθηγητής Σεργκέι Βασίλιεφ, ειδικός στο διεθνές ποινικό δίκαιο, υποστηρίζει ότι, εφόσον τα κράτη γνωρίζουν την παρουσία καταζητούμενου ατόμου σε πτήση που διέρχεται από τον εναέριο χώρο τους, η χορήγηση άδειας υπερπτήσης υπονομεύει την υποχρέωση πλήρους συνεργασίας με το ΔΠΔ, όπως προβλέπει το Άρθρο 86 του Καταστατικού.
«Αντί να αποφύγουν την εμπλοκή, επέτρεψαν επανειλημμένα τη διέλευση του κρατικού αεροσκάφους του Νετανιάχου, δημιουργώντας μια πρακτική εξαίρεσης», τόνισε στο Middle East Eye. Και προσθέτει: «Αυτό όχι μόνο ενισχύει την ατιμωρησία, αλλά θέτει και επικίνδυνο προηγούμενο που άλλα κράτη μπορούν πλέον να επικαλεστούν».
Η Γαλλία και η Ιταλία έχουν επικαλεστεί την ασυλία των αρχηγών κρατών σύμφωνα με το γενικό διεθνές δίκαιο. Όμως, τόσο το ίδιο το ΔΠΔ όσο και πλήθος νομικών έχουν απορρίψει αυτό το επιχείρημα στο πλαίσιο της διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης, ιδιαίτερα μετά τα προηγούμενα εντάλματα κατά του Σουδανού προέδρου Ομάρ αλ Μπασίρ.
Μια γαλλική διπλωματική πηγή, απαντώντας στο MEE, δήλωσε ότι η άδεια υπερπτήσης που δόθηκε τον Φεβρουάριο «συμμορφώθηκε πλήρως με τις διεθνείς υποχρεώσεις της Γαλλίας» και ότι το Καταστατικό της Ρώμης «δεν επιβάλλει υποχρέωση σχετικά με την υπέρπτηση κρατικού αεροσκάφους».
Το κενό στο Καταστατικό της Ρώμης ως προς τις υπερπτήσεις αφήνει τα κράτη με περιθώριο πολιτικής ερμηνείας. Όμως, κατά τον Βασίλιεφ, «η άρνηση της υπέρπτησης θα ήταν ένας καθαρός τρόπος αποφυγής παραβίασης των διεθνών υποχρεώσεων». Αντίθετα, η άδεια υπερπτήσης «νομιμοποιεί πρακτικά την αποφυγή της σύλληψης».
Ο Νετανιάχου φέρεται να αποφεύγει τη διέλευση από κράτη-μέρη του ΔΠΔ όπου υπάρχει αυξημένος κίνδυνος σύλληψης σε περίπτωση ανάγκης προσγείωσης. Η Ουγγαρία, η μόνη χώρα που φαίνεται να τον φιλοξένησε, έχει ήδη ξεκινήσει τη διαδικασία αποχώρησης από το ΔΠΔ, σε ένδειξη διαμαρτυρίας.
Εκφυλισμός της διεθνούς συνεργασίας;
Κατά πολλούς ειδικούς, η στάση της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Ελλάδας διαβρώνει το κύρος και την αποτελεσματικότητα του ΔΠΔ. «Αυτή η πρακτική ενθαρρύνει κι άλλα κράτη να υιοθετήσουν μια χαλαρή στάση απέναντι στις διεθνείς δεσμεύσεις τους», προειδοποιεί ο Βασίλιεφ.
Ο Σαούλ από την πλευρά του παραπέμπει και στη Σύμβαση του Τόκιο (1963), που ρυθμίζει ζητήματα ποινικής δικαιοδοσίας σε αεροσκάφη, ως επιπλέον εργαλείο ερμηνείας, χωρίς όμως να προσφέρει απευθείας λύση στο επίμαχο ζήτημα της υπερπτήσης ενός καταζητούμενου από το ΔΠΔ.
