Οι δίκες αρχίζουν, αλλά οι οικογένειες των αγνοουμένων περιμένουν ακόμη απαντήσεις
Από την πτώση του καθεστώτος στην αναζήτηση της αλήθειας. Η δύσκολη προσπάθεια της μεταβατικής κυβέρνησης να αποδώσει ευθύνες για τα εγκλήματα του παρελθόντος
Η πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ δεν σήμανε για όλους τους Σύρους το τέλος της αγωνίας. Για χιλιάδες οικογένειες, η επόμενη ημέρα δεν είναι μόνο μια προσπάθεια επιστροφής στην κανονικότητα, αλλά κυρίως η αναζήτηση ανθρώπων που χάθηκαν στα χρόνια του πολέμου, η αναζήτηση τάφων, στοιχείων και απαντήσεων για εγκλήματα που παρέμεναν επί χρόνια στο σκοτάδι.
Σήμερα, η νέα Συρία επιχειρεί να ανοίξει ένα δύσκολο κεφάλαιο, να οδηγήσει στη Δικαιοσύνη πρόσωπα που συνδέονται με το καθεστώς Άσαντ και να δημιουργήσει έναν μηχανισμό μεταβατικής δικαιοσύνης. Οι πρώτες δίκες έχουν ήδη αρχίσει, όμως η διαδικασία εξελίσσεται μέσα σε ένα κράτος που βρίσκεται ακόμη σε μετάβαση και σε μια κοινωνία που απαιτεί γρήγορες και ορατές απαντήσεις.
Οι πόρτες των φυλακών άνοιξαν – όχι όμως και όλα τα μυστικά
Ένα από τα πιο δραματικά προβλήματα που κληρονόμησε η νέα Συρία είναι η τύχη των αγνοουμένων.
Η Die Zeit, σε εκτενές ρεπορτάζ από τη Δαμασκό, περιγράφει την περίπτωση του Ζιάντ Αμαΐρι, ο οποίος μετά την πτώση του Άσαντ αναζήτησε τη μητέρα, τις αδελφές, τις θείες και άλλους συγγενείς του που είχαν εξαφανιστεί από το Γιαρμούκ. Η αναζήτηση πέρασε από φυλακές και χώρους κράτησης, ακόμη και από τη διαβόητη Σεντνάγια, χωρίς όμως να προκύψει η απάντηση που περίμενε η οικογένεια.
Η ιστορία του δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση
Το ζήτημα των αγνοουμένων έχει λάβει πλέον θεσμική διάσταση. Η μεταβατική κυβέρνηση έχει δημιουργήσει Εθνική Επιτροπή για τους Αγνοουμένους, με αντικείμενο την καταγραφή των υποθέσεων, τη διερεύνηση της τύχης των εξαφανισμένων και την υποστήριξη των οικογενειών. Παράλληλα, λειτουργεί η Εθνική Επιτροπή Μεταβατικής Δικαιοσύνης.
Για τις οικογένειες, ωστόσο, η δημιουργία επιτροπών δεν αρκεί. Το ζητούμενο είναι να υπάρξει απάντηση στο πιο απλό και ταυτόχρονα πιο οδυνηρό ερώτημα:
Τι απέγινε ο άνθρωπός μας;
Η πρώτη μεγάλη δικαστική δοκιμασία
Η μετάβαση από τις υποσχέσεις στην πραγματική δικαστική διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει.
Τον Απρίλιο του 2026 άνοιξε στη Δαμασκό η πρώτη δημόσια δίκη υψηλόβαθμου στελέχους του καθεστώτος Άσαντ. Στο εδώλιο βρέθηκε ο Ατέφ Νατζίμπ, πρώην επικεφαλής των υπηρεσιών ασφαλείας στη Ντεράα και ξάδελφος του πρώην προέδρου Μπασάρ αλ Άσαντ.
Η υπόθεση έχει ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς συνδέεται με την καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων του 2011, γεγονότα που αποτέλεσαν την απαρχή της συριακής εξέγερσης και στη συνέχεια του πολυετούς ”εμφυλίου” πολέμου.
Οι συριακές αρχές έχουν προχωρήσει και σε άλλες υποθέσεις που αφορούν πρώην αξιωματούχους και στελέχη των υπηρεσιών ασφαλείας.
Στις 19 Ιουλίου, το Συριακό Δίκτυο για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα δημοσίευσε έκθεση για τις συνεδριάσεις μιας ακόμη μεγάλης υπόθεσης ενώπιον του Τέταρτου Ποινικού Δικαστηρίου της Δαμασκού, η οποία αφορά κατηγορίες εναντίον πρώην πολιτικών, στρατιωτικών και αξιωματούχων ασφαλείας για γεγονότα στη Ντεράα το 2011.
Η διαδικασία αυτή θεωρείται ένα από τα πρώτα τεστ για το κατά πόσο η νέα Συρία μπορεί να δημιουργήσει πραγματικό μηχανισμό λογοδοσίας.
Από την εκδίκηση στη Δικαιοσύνη
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση για τη μεταβατική κυβέρνηση.
Η πτώση ενός αυταρχικού καθεστώτος δημιουργεί σχεδόν πάντοτε τον κίνδυνο η Δικαιοσύνη να αντικατασταθεί από την εκδίκηση.
Στη Συρία, οι νέες αρχές έχουν δηλώσει ότι θα αναζητήσουν όσους κατηγορούνται για εγκλήματα του προηγούμενου καθεστώτος. Ταυτόχρονα, όμως, η χώρα έχει γνωρίσει περιστατικά αντεκδίκησης και βίας εναντίον προσώπων που συνδέονται με τον παλιό μηχανισμό εξουσίας.
Το δίλημμα είναι σαφές:
Να τιμωρηθούν οι υπεύθυνοι, αλλά μέσα από διαδικασίες που θα μπορούν να αναγνωριστούν ως δικαιοσύνη και όχι ως πράξεις αντεκδίκησης.
Η διεθνής εμπειρία της μεταβατικής δικαιοσύνης δείχνει ότι αυτό απαιτεί ανεξάρτητα δικαστήρια, προστασία μαρτύρων, πρόσβαση των θυμάτων στη διαδικασία και πλήρη καταγραφή των εγκλημάτων.
Το πρόβλημα της διαφάνειας
Η Die Zeit επισημαίνει ένα στοιχείο που αρχίζει να προκαλεί εκνευρισμό στη συριακή κοινωνία, η αργή εξέλιξη των διαδικασιών και η περιορισμένη διαφάνεια. Παράλληλα με τις συλλήψεις και τις δίκες, υπάρχουν καταγγελίες και ανησυχίες για συμφωνίες με πρόσωπα που συνδέονταν με το προηγούμενο σύστημα εξουσίας.
Η κοινωνική πίεση αυξάνεται.
Για τα θύματα του Άσαντ, η πτώση του καθεστώτος δεν θεωρείται από μόνη της δικαίωση. Η δικαίωση συνδέεται με την αποκάλυψη της αλήθειας, την τιμωρία των υπευθύνων και κυρίως με την αναγνώριση της οδύνης των θυμάτων.
Η συριακή κυβέρνηση έχει δημιουργήσει θεσμούς μεταβατικής δικαιοσύνης, όμως οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν επισημάνει ότι το πλαίσιο πρέπει να είναι πραγματικά συμπεριληπτικό και να μην περιορίζεται αποκλειστικά στα εγκλήματα του πρώην καθεστώτος.
Αυτό είναι κρίσιμο, καθώς εγκλήματα και σοβαρές παραβιάσεις διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου και από άλλες ένοπλες οργανώσεις και παρατάξεις.
Η διεθνής διάσταση
Η διαδικασία δεν εξελίσσεται μόνο μέσα στη Συρία.
Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί στενά την προσπάθεια της Δαμασκού να αποδώσει ευθύνες για τα εγκλήματα της περιόδου Άσαντ.
Τον Ιούλιο, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ φιλοξένησε ειδική συνάντηση για τη μεταβατική δικαιοσύνη και τους αγνοουμένους στη Συρία, γεγονός που δείχνει ότι το ζήτημα έχει πλέον αποκτήσει διεθνή θεσμική βαρύτητα.
Παράλληλα, η Συρία προσπαθεί να επιστρέψει στο διεθνές διπλωματικό σύστημα.
Η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες στη Δαμασκό τον Ιούλιο ήταν η πρώτη επίσκεψη εν ενεργεία γενικού γραμματέα του ΟΗΕ στη Συρία από το 2009. Ο Γκουτέρες υπογράμμισε την ανάγκη στήριξης της χώρας, αλλά και τη σημασία της λογοδοσίας για τις βιαιότητες που σημειώθηκαν κατά τη διάρκεια της μετάβασης.
Η Δικαιοσύνη ως προϋπόθεση για την επόμενη ημέρα
Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο αν θα δικαστούν ορισμένα στελέχη του πρώην καθεστώτος.
Το πραγματικό ερώτημα είναι τι είδους κράτος θέλει να γίνει η Συρία μετά τον Άσαντ.
Η μεταβατική δικαιοσύνη δεν αφορά μόνο τις ποινές. Αφορά την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς.
Εάν οι οικογένειες των αγνοουμένων εξακολουθούν να μην γνωρίζουν τι απέγιναν οι άνθρωποί τους, εάν οι δίκες καθυστερούν ή εάν δημιουργηθεί η εντύπωση ότι ορισμένοι ισχυροί μπορούν να εξαιρεθούν από τη διαδικασία, τότε η νέα Συρία κινδυνεύει να κληρονομήσει όχι μόνο τα ερείπια του παλιού κράτους, αλλά και την κουλτούρα ατιμωρησίας που χαρακτήρισε μεγάλο μέρος της προηγούμενης περιόδου.
Αντίθετα, μια αξιόπιστη διαδικασία λογοδοσίας μπορεί να αποτελέσει θεμέλιο για τη συμφιλίωση.
Το μεγάλο στοίχημα της Δαμασκού
Η Συρία βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια ιστορική επιλογή.
Η νέα εξουσία έχει ανοίξει τις πρώτες δικαστικές διαδικασίες εναντίον υψηλόβαθμων προσώπων του καθεστώτος Άσαντ και έχει δημιουργήσει θεσμούς για τη μεταβατική δικαιοσύνη και τους αγνοουμένους. Όμως η κοινωνία ζητά περισσότερα, ταχύτητα, διαφάνεια και ισονομία.
Για τους ανθρώπους που επί χρόνια περίμεναν πίσω από μια πόρτα φυλακής, για εκείνους που αναζητούν ακόμη τους εξαφανισμένους συγγενείς τους και για τους επιζώντες των βασανιστηρίων, η πτώση του Άσαντ ήταν μόνο η αρχή.
Η πραγματική δοκιμασία της νέας Συρίας θα κριθεί τώρα:
όχι μόνο από το ποιος κυβερνά τη Δαμασκό, αλλά από το εάν η Δαμασκός μπορεί να αποδώσει δικαιοσύνη.
Το ρεπορτάζ μας βασίζεται στην έρευνα της γερμανικής Die Zeit από τη Δαμασκό, την οποία συμπληρώνει και διασταυρώνει με στοιχεία από διεθνείς και θεσμικές πηγές
