Αύγουστος στην αρχαία Ολυμπία. Το δάσος γέμιζε επισκέπτες που κοιμούνταν στο ύπαιθρο, με συντροφιά το φεγγάρι και την κοιλάδα του Αλφειού για ξενοδοχείο.
Εχθροί και φίλοι γίνονταν όλοι φίλοι. Σε αυτό το ιερό τοπίο, που φιλοξενούσε τους περίφημους ανδρικούς αγώνες προς τιμήν του Δία, εκτυλισσόταν παράλληλα μια άλλη, λιγότερο γνωστή αλλά εξίσου σημαντική αθλητική διοργάνωση: τα Ηραία, οι αποκλειστικά γυναικείοι Ολυμπιακοί αγώνες της αρχαιότητας.
Το καλά κρυμμένο μυστικό της ιστορίας
Η ύπαρξη γυναικείων αγώνων στην Ολυμπία είναι ένα από τα καλύτερα φυλαγμένα μυστικά της αρχαιότητας, ωστόσο τεκμηριώνεται πέρα από κάθε αμφιβολία από τον περιηγητή Παυσανία. Κάθε τέταρτο έτος, οι «παρθένες», ανύπαντρες κοπέλες με λυτά μαλλιά και κοντό χιτώνα πάνω από το γόνατο, αγωνίζονταν σε δρόμο ταχύτητας προς τιμήν της θεάς Ήρας. Τους αγώνες λέγεται πως καθιέρωσε η μυθική βασίλισσα Ιπποδάμεια από ευγνωμοσύνη προς τη θεά για τον γάμο της με τον Πέλοπα. Αυτή η παράδοση δεν ήταν μεμονωμένη: ο γυναικείος αθλητισμός άνθιζε στη μινωική Κρήτη, τη Σπάρτη, τους Δελφούς, τη Χίο και την Αττική. Ακόμα και στους ανδρικούς αγώνες, η ιέρεια της Δήμητρας Χαμύνης καθόταν σε τιμητική θέση δίπλα στον βωμό, ενώ η είσοδος επιτρεπόταν στις ανύπαντρες κοπέλες — σε αντίθεση με τη διαδεδομένη αντίληψη περί καθολικής απαγόρευσης.
Ο συμβολισμός πίσω από τα αθλήματα
Τα Ηραία δεν ήταν απλοί αγώνες αλλά μια βαθιά θρησκευτική τελετουργία. Οι νικήτριες στεφανώνονταν με στεφάνι αγριελιάς, δέντρο σύμβολο της ευφορίας, της Σελήνης και της Γης. Λάμβαναν επίσης μέρος από την αγελάδα που θυσιαζόταν προς τιμήν της «βοϊδομάτας» Ήρας, ζώο συνδεδεμένο με τη Μεγάλη Μητέρα και τη Γαία. Η ύψιστη τιμή ωστόσο ήταν το δικαίωμα να αφιερώσουν απεικονίσεις τους στο Ηραίο, τον ναό της θεάς, μια πράξη που τις τοποθετούσε αιώνια δίπλα στη θεότητα.
Ποιος αγώνας γεννήθηκε πρώτος;
Μια συναρπαστική θεωρία του καθηγητή F. M. Cornford υποστηρίζει ότι τα Ηραία είναι αρχαιότερα των ανδρικών Ολυμπιακών. Τα ανδρικά αθλήματα τελούνταν άλλοτε πριν και άλλοτε μετά τα Ηραία, μια χρονική εναλλαγή που πιθανότατα εξυπηρετούσε την ισορροπία ανάμεσα στο κύρος του Δία και της Ήρας. Ο μήνας Παρθένιος μάλιστα, κατά τον οποίο διεξάγονταν οι αγώνες των νεανίδων, πήρε το όνομά του από τον τίτλο «Παρθένος» της Ήρας, η οποία σύμφωνα με τον μύθο ανανέωνε κάθε χρόνο την παρθενικότητά της λουόμενη σε ιερή πηγή. Οι αθλήτριες αγωνίζονταν σε απόσταση 160 μέτρων (τα 5/6 του σταδίου), φορώντας κοντό χιτώνα που άφηνε γυμνό τον δεξιό ώμο και στήθος, αμφίεση που θυμίζει απεικονίσεις Αμαζόνων, και χωρίζονταν σε τρεις ηλικιακές κατηγορίες.
Οι δεκαέξι γυναίκες που κρατούσαν τα ηνία
Τη διοργάνωση των Ηραίων είχαν αναλάβει δεκαέξι επιφανείς κυρίες της Ήλιδας, οι οποίες είχαν και το ιερατικό καθήκον να υφαίνουν τον καινούριο πέπλο της θεάς. Η ιστορία τους μαρτυρεί το κύρος που απολάμβαναν: όταν ο τύραννος Δημοφώντας προκάλεσε διχόνοιες ανάμεσα σε Πισάτες και Ηλείους, αυτές οι δεκαέξι γυναίκες —οι πιο ηλικιωμένες και σεβάσμιες από κάθε πόλη— ήταν που ανέλαβαν να λύσουν τις διαφορές και πέτυχαν τη συμφιλίωση των δύο λαών. Δεν ήταν απλές διοργανώτριες· ήταν θεματοφύλακες της ειρήνης.
Το βίαιο τέλος μιας παράδοσης αιώνων
Η λατρεία της θεϊκής θηλυκής υπόστασης στην Ολυμπία έλαβε τέλος διά της βίας. Το 393 μ.Χ. ο μισέλληνας αυτοκράτορας Θεοδόσιος Α’, προκειμένου να λάβει συγχώρεση από τον επίσκοπο Αμβρόσιο για τις σφαγές της Θεσσαλονίκης, απαγόρευσε τους αγώνες. Ακολούθησε λεηλασία των αριστουργημάτων και πυρπόληση του ναού του Δία το 426. Πάνω από το εργαστήριο του Φειδία χτίστηκε χριστιανική εκκλησία, στην προσπάθεια να αντικατασταθεί η παλιά θρησκεία. Ωστόσο, η θεά παρέμεινε παρούσα ανά τους αιώνες, αλλάζοντας μορφές και ονόματα: Γαία, Ήρα, Δήμητρα Χαμύνη, Μητέρα των Θεών, Άρτεμις, Ιπποδάμεια. Σήμερα, η ιερή φλόγα των σύγχρονων Ολυμπιακών ανάβει συχνά από τον ναό της Ήρας, θυμίζοντας ότι η Ολυμπία δεν υπήρξε ποτέ αποκλειστικά ανδρική υπόθεση.
