Ο ιαδαρίτης περιέχει λίθιο και βόριο, δύο στοιχεία με σημαντική βιομηχανική αξία. Η ανακάλυψή του συνδέεται με ένα μεγάλο και αμφιλεγόμενο σχέδιο εξόρυξης στη Σερβία.
Ένα πραγματικό ορυκτό που θυμίζει, ως προς τη χημική του σύνθεση, τον φανταστικό κρυπτονίτη από τις ιστορίες του Superman βρίσκεται στο επίκεντρο του επιστημονικού και οικονομικού ενδιαφέροντος. Πρόκειται για τον ιαδαρίτη (jadarite), ένα λευκό ορυκτό που εντοπίστηκε το 2004 στην κοιλάδα του ποταμού Jadar, κοντά στην πόλη Λόζνιτσα, στη δυτική Σερβία.
Η ιδιαιτερότητά του δεν βρίσκεται στην εμφάνισή του, καθώς δεν έχει το χαρακτηριστικό πράσινο χρώμα του κρυπτονίτη των ταινιών και των κόμικς, αλλά στη χημική του σύσταση. Ο ιαδαρίτης περιέχει λίθιο, νάτριο, βόριο, πυρίτιο, οξυγόνο και υδρογόνο, με χημικό τύπο LiNaSiB₃O₇(OH). Η σύνθεσή του παρουσιάζει αξιοσημείωτη ομοιότητα με τη φανταστική ουσία που εμφανίζεται στην ταινία «Superman Returns», με μία σημαντική διαφορά: ο πραγματικός ιαδαρίτης δεν περιέχει φθόριο.
Από μια γεώτρηση σε ένα νέο ορυκτό
Το υλικό εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια γεωλογικών ερευνών που πραγματοποιούσε ομάδα της εταιρείας Rio Tinto, η οποία αναζητούσε κοιτάσματα βορίου. Οι πρώτες αναλύσεις έδειξαν ότι το λευκό, εύθραυστο υλικό περιείχε ασυνήθιστα υψηλές συγκεντρώσεις λιθίου και βορίου.
Οι επιστήμονες χρειάστηκε να εξετάσουν τη δομή του για να διαπιστώσουν αν επρόκειτο για ήδη γνωστό ορυκτό ή για νέο είδος. Η αναγνώριση του ιαδαρίτη ως νέου ορυκτού εγκρίθηκε το 2006 από τη Διεθνή Ορυκτολογική Ένωση, ενώ η επιστημονική περιγραφή του δημοσιεύθηκε το 2007. Σύμφωνα με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, η κοιλάδα Jadar αποτελεί τον μοναδικό μέχρι σήμερα καταγεγραμμένο τόπο εμφάνισής του.
Λευκό, μικροσκοπικό και χωρίς τις ιδιότητες του κινηματογραφικού κρυπτονίτη
Οι κόκκοι του ορυκτού έχουν συνήθως μέγεθος μόλις 5 έως 10 μικρόμετρα, ενώ στο εσωτερικό γεωτρητικών δειγμάτων μπορούν να σχηματίζουν συμπαγείς λευκές μάζες πάχους αρκετών μέτρων. Δεν είναι ραδιενεργό και δεν παρουσιάζει τις φανταστικές ιδιότητες που αποδίδονται στον κρυπτονίτη.
Η σύνδεση με τον Superman έγινε γνωστή το 2007, όταν ο ορυκτολόγος Κρις Στάνλεϊ συνέκρινε τη χημική σύνθεση του νέου ορυκτού με την περιγραφή που εμφανιζόταν στην ταινία. Η ομοιότητα ήταν αρκετή ώστε ο ιαδαρίτης να αποκτήσει διεθνή δημοσιότητα.
Το λίθιο και η διαμάχη για την εξόρυξη
Πέρα από την ασυνήθιστη ιστορία του, ο ιαδαρίτης παρουσιάζει ενδιαφέρον επειδή περιέχει λίθιο, βασική πρώτη ύλη για τις επαναφορτιζόμενες μπαταρίες, καθώς και βόριο, που χρησιμοποιείται σε πολλές βιομηχανικές εφαρμογές.
Η εταιρεία Rio Tinto έχει εξετάσει την αξιοποίηση του κοιτάσματος, ωστόσο το σχέδιο εξόρυξης έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στη Σερβία. Οι επικριτές εκφράζουν ανησυχίες για πιθανές επιπτώσεις στα ύδατα, στη γεωργία και στο φυσικό περιβάλλον, ενώ οι υποστηρικτές προβάλλουν τα οικονομικά οφέλη, τις επενδύσεις και τη δυνατότητα ενίσχυσης της ευρωπαϊκής πρόσβασης σε κρίσιμες πρώτες ύλες.
Έτσι, ένα ορυκτό που έγινε γνωστό λόγω της ομοιότητάς του με μια κινηματογραφική φαντασία βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας πολύ πραγματικής συζήτησης για την ενέργεια, την οικονομία και την προστασία του περιβάλλοντος.