Μια πρόκληση που θα καθορίσει το μέλλον του κοινού νομίσματος και της ίδιας της Ένωσης
Από τα πρώτα βήματα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, τη δεκαετία του 1960 και μετά την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας, υπήρξε η βαθιά πεποίθηση ότι δεν μπορεί να προχωρήσει ο οικονομικός εναρμονισμός χωρίς κοινό νόμισμα. Ο Πιερ Βέρνερ, πρωθυπουργός και υπουργός Οικονομικών του Λουξεμβούργου, συνδέθηκε άρρηκτα με αυτή την ιδέα, το 1970 παρουσίασε την ιδρυτική Έκθεση Βέρνερ, η οποία πρότεινε τμηματική μετάβαση σε Οικονομική και Νομισματική Ένωση με κοινό νόμισμα, συντονισμό οικονομικών πολιτικών και κεντρική εποπτεία.
Παρά τις αντιξοότητες, όπως οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του ’70, η ιδέα της Νομισματικής Ένωσης παρέμεινε ζωντανή. Στη δεκαετία του ’80 και ’90 η ώθηση για ενιαία αγορά επανάφερε στο προσκήνιο την ανάγκη για νομισματική σταθερότητα. Με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992 θεμελιώθηκε θεσμικά η ΟΝΕ, με αυστηρά κριτήρια σύγκλισης (δημοσιονομικά ελλείμματα, χρέος, πληθωρισμός, επιτόκια, συναλλαγματική σταθερότητα).
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ), που δημιουργήθηκε το 1998, ανέλαβε την ενιαία νομισματική πολιτική, ενώ το ευρώ κυκλοφόρησε ως λογιστική μονάδα το 1999 και ως φυσικό νόμισμα το 2002.
Ωστόσο, η εισαγωγή του ευρώ δεν έλειψε από αντιπαραθέσεις. Για πολλούς, ειδικά κατά τις κρίσεις χρέους, το ευρωπαϊκό νόμισμα έγινε σύμβολο διλήμματος: σωτηρία ή “βαρίδι”. Οι υπέρμαχοι τονίζουν τα πλεονεκτήματα, σταθερότητα, διευκόλυνση συναλλαγών, οικονομική σύγκλιση, γεωπολιτική ισχύ, ενώ οι ευρωσκεπτικιστές υποστηρίζουν ότι το ευρώ αποστερεί τα κράτη-μέλη από τον έλεγχο της νομισματικής τους πολιτικής και επιτείνει τις ανισότητες μεταξύ βόρειων και νότιων οικονομιών.
Σήμερα, η μεγάλη πρόκληση δεν είναι μόνο αν το ευρώ θα συνεχίσει να υπάρχει ως υλικό νόμισμα, αλλά αν θα αποκτήσει και ψηφιακή μορφή, το λεγόμενο ψηφιακό ευρώ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη καταθέσει το «πακέτο ενιαίου νομίσματος (single currency package)», μαζί με πρόταση ρύθμισης για τη δημιουργία ενός νομικού πλαισίου για το ψηφιακό ευρώ ως συμπληρωματικό μέσο πληρωμών προς τα μετρητά.
Η ΕΚΤ εργάζεται παράλληλα με τις εθνικές κεντρικές τράπεζες για τη διερεύνηση της έκδοσης ενός ψηφιακού ευρώ, το οποίο θα λειτουργεί ως «ψηφιακό χρήμα της κεντρικής τράπεζας», προσφέροντας στους πολίτες μια ψηφιακή εκδοχή του μετρητού, με δυνατότητα χρήσης τόσο σε ηλεκτρονικές όσο και εκτός σύνδεσης πληρωμές.
Ένα κρίσιμο στοιχείο είναι ότι το ψηφιακό ευρώ δεν θα είναι «προγραμματιζόμενο», δηλαδή οι δημόσιες αρχές δεν θα μπορούν να το καθορίζουν πού και πώς θα χρησιμοποιείται, όπως με κάποιες μορφές ψηφιακού χρήματος. Επίσης προβλέπεται ότι μπορεί να τεθούν όρια για το ποσό που μπορεί να κρατήσει κάποιος σε ψηφιακό ευρώ, ώστε να διασφαλιστεί η σταθερότητα των τραπεζικών συστημάτων και ο συνεχιζόμενος ρόλος των εμπορικών τραπεζών.
Στον τρέχοντα σχεδιασμό, αν η πρόταση ρύθμισης ψηφιστεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, τότε η ΕΚΤ θα αποφασίσει πότε και αν θα εκδώσει το ψηφιακό ευρώ. Οι υπουργοί Οικονομικών της ΕΕ πιέζουν για νομοθετική ώθηση, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από διεθνή συστήματα πληρωμών (Visa, Mastercard κ.ά.) και να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή ψηφιακή αυτονομία.
Σύμφωνα με τον Piero Cipollone, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ΕΚΤ, ο στόχος είναι να επιτευχθεί πολιτική συμφωνία ως τις αρχές του 2026 και στη συνέχεια να χρειαστούν 2,5 – 3 χρόνια για την εφαρμογή του ψηφιακού ευρώ.
Το εγχείρημα συνοδεύεται από κινδύνους. Οι εμπορικές τράπεζες φοβούνται αποδυνάμωση του ρόλου τους, η ροή καταθέσεων σε ψηφιακό ευρώ μπορεί να δημιουργεί απειλή για μαζικές αναλήψεις. Ενισχυμένες συζητήσεις αφορούν επίσης θέματα ιδιωτικότητας, ασφάλειας, ισορροπίας μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, και κανονιστικών κανόνων για το ποιος θα είναι ο διανομέας του ψηφιακού ευρώ (τράπεζες ή πάροχοι υπηρεσιών πληρωμών).
Ένας επιπλέον κρίσιμος παράγοντας είναι η στρατηγική διάσταση, η Ευρώπη σήμερα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αμερικανικά συστήματα πληρωμών (Visa, Mastercard, PayPal). Η υιοθέτηση του ψηφιακού ευρώ θεωρείται από πολλούς ως εργαλείο διασφάλισης της ψηφιακής και οικονομικής αυτονομίας της ΕΕ.
Η πρόκληση είναι μεγάλη, το ευρώ που γεννήθηκε ως σύμβολο ενότητας γίνεται τώρα πεδίο πολιτικής διαμάχης. Ο τρόπος που θα εξελιχθεί το ψηφιακό ευρώ, αν και πότε θα εκδοθεί, θα καθορίσει όχι μόνο την πορεία του κοινού νομίσματος, αλλά και τη μορφή της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο ψηφιακό μέλλον.
