«Η κατασκευή του αεροδρομίου στην Κρήτη απειλεί ένα αρχαιολογικό θαύμα» – Το ρεπορτάζ της γερμανικής FAZ που αναφέρεται στο θέμα
Σε δημοσίευμά της, η Frankfurter Allgemeine Zeitung φέρνει στο προσκήνιο τη σύγκρουση για τον λόφο Παπούρα και τον μινωικό λαβύρινθο. Η ελληνική δικαιοσύνη απέρριψε την προσφυγή κατά της εγκατάστασης ραντάρ, και οι κάτοικοι της Κρήτης μιλούν για σκάνδαλο.
Στον λόφο Παπούρα, περίπου 30 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Ηρακλείου, η αρχαιολόγος Δανάη Κοντοπόδη στέκεται ανάμεσα σε χιλιετείς πέτρινες δομές. Δείχνει προς το όρος Δίκτη, όπου βρίσκεται το σπήλαιο Ψυχρού, ο μυθικός τόπος γέννησης του Δία, και προς τον Γιούχτα, όπου οι αρχαίοι Κρήτες τοποθετούσαν τον τάφο του θεού. Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο ιερούς τόπους απλώνεται ο λόφος Παπούρα, ένα σημείο που από το 2024 έχει γίνει παγκόσμιο σύμβολο της σύγκρουσης μεταξύ πολιτιστικής κληρονομιάς και οικονομικών συμφερόντων.
Μια ανακάλυψη που συγκλόνισε την αρχαιολογική κοινότητα
Η αποκάλυψη της πάνω από 4.000 ετών, περίπλοκης κατασκευής στον λόφο Παπούρα ήταν ένα γεγονός που κάλυψαν διεθνή μέσα ενημέρωσης. Πρόκειται για μια κυκλική μινωική δομή, μοναδική σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, ένας λαβύρινθος που δεν έχει όμοιό του στον αρχαίο κόσμο. Από αεροφωτογραφία, αποκαλύπτεται μια δομή πλάτους περίπου 50 μέτρων, αποτελούμενη από οκτώ ομόκεντρους πέτρινους δακτυλίους, χωρισμένους σε μικρούς θαλάμους με στενούς διαδρόμους. Η εικόνα φέρνει αμέσως στον νου τον λαβύρινθο του Μινώταυρου, που μέχρι σήμερα τοποθετείται στην Κνωσό.
Η ίδια η Κοντοπόδη, επικεφαλής της ανασκαφής, κρατά μια επιφυλακτική στάση απέναντι σε υπερβολικές ερμηνείες: «Ξέρω ότι κάποιοι υποθέτουν ακόμη και ότι μπορεί να πρόκειται για μια τεράστια αστρονομική εγκατάσταση», λέει, «αλλά μέχρι στιγμής δεν έχουμε σαφείς ενδείξεις, αν και δεν μπορούμε να το αποκλείσουμε». Ο ενθουσιασμός της όμως είναι αδιαμφισβήτητος: «Η Παπούρα είναι μαγική. Το γεγονός και μόνο ότι οι κατασκευαστές σχεδίασαν αυτή τη συμμετρική δομή είναι απολύτως τρελό για εκείνη την εποχή».
Το αεροδρόμιο και η απειλή
Το 2023, η Κοντοπόδη έλαβε εντολή να εξετάσει τον λόφο Παπούρα όσο το δυνατόν ταχύτερα, στο πλαίσιο της προετοιμασίας για το νέο αεροδρόμιο στο Καστέλλι. Ο λόφος προοριζόταν για την εγκατάσταση ραντάρ που θα διασφάλιζε την ασφάλεια του νέου διεθνούς κόμβου της Κρήτης. Μέχρι το 2028, το Καστέλλι αναμένεται να αντικαταστήσει το αεροδρόμιο του Ηρακλείου, ένα φιλόδοξο έργο πολλών εκατομμυρίων. «Τότε πέσαμε πάνω στην κατασκευή. Και ξεκίνησε η κόλαση», θυμάται η αρχαιολόγος.
Σύμφωνα με τα σχέδια των εταιρειών και της πολιτικής, οι εκσκαφείς θα έπρεπε ήδη να έχουν απομακρύνει τις πλαγιές γύρω από το μνημείο. Ως «αναπόφευκτος συμβιβασμός» έχει βρεθεί η λύση να τοποθετηθεί η ραντάρ εγκατάσταση σε απόσταση 30 μέτρων εκατέρωθεν της αποκαλυφθείσας δομής. Αυτό σημαίνει ότι σύντομα εκρήξεις θα ανοίξουν κρατήρες στον βράχο για τη δημιουργία δύο μεγάλων πλατφορμών με πύργους ραντάρ και κτίρια λειτουργιών, ακριβώς δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο. «Το μνημείο αποτελείται από πέτρες και χώμα», λέει η Κοντοπόδη. «Προσπαθούμε ήδη με κόπο να διατηρήσουμε τις πέτρινες σειρές». Κανείς δεν ξέρει τι άλλο κρύβει ο λόφος, και οι εκρήξεις για τη θεμελίωση της ραντάρ εγκατάστασης θα μπορούσαν να καταστρέψουν τα πάντα για πάντα.
Ο αγώνας για τη διάσωση
Ο δήμος Μινώα Πεδιάδας, στο έδαφος του οποίου βρίσκεται ο λόφος, είχε καταθέσει μαζί με πρωτοβουλίες πολιτών και τον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας, το ανώτατο διοικητικό δικαστήριο της Ελλάδας, κατά της εγκατάστασης ραντάρ. Την περασμένη εβδομάδα εκδόθηκε η απόφαση: η προσφυγή απορρίφθηκε. Πολλοί Κρητικοί θεωρούν αυτό σκάνδαλο ή μυρίζονται διαφθορά.
«Επιβεβαιώθηκε η άποψη ότι σήμερα κυριαρχούν τα οικονομικά συμφέροντα και δεν λαμβάνεται καμία μέριμνα για την ιστορία και τους αρχαιολογικούς θησαυρούς, τον μεγαλύτερο πλούτο του λαού μας», δηλώνει ο δήμαρχος Βασίλης Κεγκερόγλου. Ωστόσο, δεν το βάζει κάτω: «Ο αγώνας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς πρέπει να συνεχιστεί». Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού, στην αρμοδιότητα του οποίου υπάγεται η Παπούρα, έχει δηλώσει από την ανακάλυψη ότι θέλει να υποστηρίξει τη διατήρηση της δομής, αλλά οι προσφεύγοντες κατηγορούν τους πολιτικούς ότι δεν έχουν αποδείξει καν μια ουσιαστική εξέταση εναλλακτικών τοποθεσιών για το ραντάρ.
Σύμφωνα με γνωμοδότηση του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, επτά άλλες τοποθεσίες κρίθηκαν κατάλληλες για την επιτήρηση του εναέριου χώρου, και τέσσερις μάλιστα καλύτερες από την Παπούρα. Η αρχιτέκτων Κωνσταντίνα Μπουμπουλάκη, μία από τις εμπνεύστριες της πρωτοβουλίας «Save Papoura», επισημαίνει το οικονομικό επιχείρημα: «Το συνολικό οικονομικό βάρος για τα συστήματα ασφαλείας πτήσεων εκτιμάται σε περίπου 112,4 εκατομμύρια ευρώ, με αρχικό προϋπολογισμό 75 εκατομμύρια», λέει, «σε περίπτωση καθυστερήσεων απειλούν εξαιρετικά υψηλές ποινικές ρήτρες».
Ένα σύμβολο για ολόκληρη την Ελλάδα
Η Παπούρα γίνεται σύμβολο ενός ερωτήματος που απασχολεί εδώ και καιρό όχι μόνο την Κρήτη: Τι βαρύνει περισσότερο, η διατήρηση της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς ή τα εκατομμύρια για την οικοδομική βιομηχανία και τον μαζικό τουρισμό; Η τουριστική βιομηχανία επικαλείται συνεχώς τη στροφή από τη μάζα προς τη βιώσιμη τοπική εμπειρία. Στην Κρήτη, όπως και αλλού, θέλει να αντισταθμίσει τον διογκούμενο υπερτουρισμό στις ακτές με αυθεντικές προσφορές στην ενδοχώρα.
Η Κνωσός δέχεται περίπου ένα εκατομμύριο επισκέπτες ετησίως, περισσότερους από τον συνολικό πληθυσμό του νησιού. Το νέο αεροδρόμιο Καστελλίου αναμένεται να εξυπηρετεί έως και 15 εκατομμύρια ανθρώπους ετησίως. Ωστόσο, υπάρχουν εναλλακτικές: απομακρυσμένες ανασκαφές όπως το Ρουσόλακος, η Βασιλική ή η Γουρνιά, κρυφά σπήλαια λατρείας όπως το Μίλατος, η Τράπεζα ή το Σκοτεινό, και περίπου 30 μυστηριώδη ιερά κορυφών. Η Παπούρα όμως θα μπορούσε να τα επισκιάσει όλα, αν διατηρηθεί.
Ο δήμαρχος Κεγκερόγλου δεν διστάζει να απευθυνθεί ακόμη και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Στρασβούργο: «Το μνημείο είναι από τη φύση του μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς τόσο της Ελλάδας όσο και του κόσμου». Ίσως αυτή να είναι η τελευταία ευκαιρία για τη διατήρηση του συνόλου. «Οι άνθρωποι που έρχονται εδώ νιώθουν ότι αυτός ο τόπος είναι κάτι ξεχωριστό. Ότι πρέπει να διατηρηθεί», λέει η Κοντοπόδη. «Τώρα πρέπει να έρθουν μόνο οι πολιτικοί που αποφασίζουν για το μέλλον του. Μέχρι στιγμής έχουν έρθει ελάχιστοι εδώ».
