Του Γιώργου Σαχίνη
Το “όριο” του 3,5% και το πολιτικό μήνυμα πίσω από τους αριθμούς
Από τις πλατείες στην… αφωνία και ίσως να υπάρχει μία πειστική εξήγηση, γιατί οι μεγάλες εκρήξεις δεν έγιναν ποτέ ρεύμα ανατροπής στην Ελλάδα.
Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία όπου οι κοινωνίες μοιάζουν να βγαίνουν από τον λήθαργο. Να σηκώνονται από τον καναπέ, να πλημμυρίζουν δρόμους και πλατείες, να απαιτούν απαντήσεις, δικαιοσύνη, αλλαγή πορείας. Και όμως, όσοι παρακολουθούν με προσοχή τη διεθνή εμπειρία, λένε πως για να μετατραπεί μια κοινωνική έκρηξη σε πραγματικό πολιτικό γεγονός ανατροπής, χρειάζεται κάτι περισσότερο από θυμό και μαζική παρουσία.
Όπως πρόσφατα ανέλυσε σε ένα εξαιρετικό κείμενό του ο διευθυντής της εφημερίδας “Δρόμος” Ρούντι Ρινάλντι, μια σειρά ερευνών που εξέτασαν κινήματα από το 1900 μέχρι και το 2006 κατέληξαν σε ένα συμπέρασμα που μόνο αδιάφορο δεν είναι: όταν ενεργοποιηθεί περίπου το 3,5% του πληθυσμού μιας χώρας, τότε αυξάνονται κατακόρυφα οι πιθανότητες να προκύψουν βαθιές πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές.
Όχι όμως οποιοδήποτε 3,5%
Οι ίδιοι οι ερευνητές ξεκαθαρίζουν ότι η δύναμη ενός κινήματος δεν κρίνεται μόνο από τον αριθμό, αλλά από τη σύνθεσή του. Να συμμετέχουν άνθρωποι από διαφορετικές τάξεις, ηλικίες, επαγγέλματα και κοινωνικές αφετηρίες. Να μην πρόκειται για μια “κλειστή” διαμαρτυρία μιας μόνο κατηγορίας πολιτών, αλλά για μια κοινωνική διαστρωμάτωση που αποκτά κοινή φωνή και κοινό αίτημα.
Όταν η κοινωνία κινείται, αλλά δε συγκροτείται
Αν μεταφέρουμε αυτό το μέγεθος στην ελληνική πραγματικότητα, το 3,5% αντιστοιχεί περίπου σε 350.000 πολίτες. Το ερώτημα λοιπόν είναι απλό: μπορούν σήμερα 350.000 άνθρωποι να κινητοποιηθούν γύρω από έναν μεγάλο συλλογικό στόχο;
Η πρόσφατη εμπειρία λέει πως όχι μόνο μπορούν, αλλά και το έχουν ήδη κάνει. Στις κινητοποιήσεις των μνημονίων, αλλά και στην κοινωνική έκρηξη για τα Τέμπη, οι πολίτες που κατέβηκαν στον δρόμο ήταν πολλαπλάσιοι. Και όμως, ούτε τότε δημιουργήθηκε ένα συνεκτικό, οργανωμένο και πολιτικά ώριμο κίνημα με διάρκεια, ενιαία κατεύθυνση και συλλογική ταυτότητα. Η οργή υπήρξε. Η μαζικότητα επίσης. Εκείνο που δε γεννήθηκε ήταν η συνέχεια. Γιατί άλλο η στιγμιαία κοινωνική ανάφλεξη κι άλλο η πολιτική συγκρότηση ενός λαϊκού ρεύματος που αποκτά στόχους, συνείδηση, αντοχή και προοπτική.
Η μεγάλη αδυναμία: ο κόσμος βγήκε, αλλά δεν ενώθηκε
Εδώ ακριβώς βρίσκεται ίσως η πιο κρίσιμη ελληνική αντίφαση των τελευταίων χρόνων. Τεράστιες κοινωνικές δυνάμεις εκδηλώθηκαν, αλλά δε μετατράπηκαν ποτέ σε σταθερό πολιτικό υποκείμενο.
Δεν ενώθηκαν οργανικά. Δεν απέκτησαν κοινό βηματισμό. Δεν πέρασαν από τη διαμαρτυρία στη συγκρότηση. Δεν αρκούν οι πορείες, οι απεργίες, οι συναυλίες, τα hashtags και οι συγκεντρώσεις για να υπάρξει ιστορική μετατόπιση. Χρειάζεται κάτι βαθύτερο: ιδέες που να εμπνέουν, πρόγραμμα που να δίνει κατεύθυνση, πολιτική σκέψη που να μετατρέπει την κοινωνική αγανάκτηση σε συλλογική δύναμη. Ένα πραγματικό κίνημα μεγάλης αλλαγής χρειάζεται στόχο, αφήγημα, δομές, ηγετικό επίπεδο, αλλά και πίστη των ίδιων των ανθρώπων ότι μπορούν να επηρεάσουν τις εξελίξεις. Χωρίς αυτά, ακόμη και οι μεγαλύτερες κοινωνικές εκρήξεις κινδυνεύουν να ξεφουσκώσουν μέσα στην απογοήτευση ή να ανακυκλωθούν σε τηλεοπτικό θόρυβο.
Η μη βία ως δύναμη πολιτικής αντοχής
Οι ίδιες μελέτες καταγράφουν και κάτι ακόμη εξαιρετικά ενδιαφέρον: τα μαζικά κινήματα που επέλεξαν δρόμους μη βίας αποδείχθηκαν συχνά πιο αποτελεσματικά από ένοπλες ή συγκρουσιακές μορφές δράσης.
Ο λόγος είναι απλός. Η μη βία επιτρέπει τη συμμετοχή περισσότερων κοινωνικών ομάδων. Δημιουργεί μεγαλύτερη νομιμοποίηση. Δυσκολεύει την απομόνωση ενός κινήματος και ταυτόχρονα αποκαλύπτει πιο καθαρά τις αντιφάσεις της εξουσίας. Ένα πλατύ κοινωνικό ρεύμα μπορεί να εκφραστεί με πολλούς τρόπους: κινητοποιήσεις, πολιτιστικές δράσεις, τεκμηρίωση, ενημέρωση, τοπικές πρωτοβουλίες, δίκτυα αλληλεγγύης, δημόσιο διάλογο, παρεμβάσεις σε κάθε επίπεδο κοινωνικής ζωής. Και κυρίως, με διάρκεια.
Η αυταπάτη της “σωτηρίας” μέσω εκλογών
Στην Ελλάδα συχνά επανέρχεται η ίδια παγίδα: η αντίληψη ότι όλα κρίνονται αποκλειστικά στην κάλπη. Ότι η κοινωνική πίεση αρκεί να μεταφραστεί σε εκλογικό αποτέλεσμα και από εκεί θα αλλάξουν όλα. Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι εκλογές και οι θεσμοί μπορούν να αποτελέσουν πεδίο παρέμβασης ενός πολιτικού κινήματος. Δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την ίδια την κοινωνική συγκρότηση. Πολύ περισσότερο σήμερα, όπου η πολιτική επικοινωνία, το μάρκετινγκ, η διαχείριση εικόνας και η δύναμη των ΜΜΕ καθορίζουν σε τεράστιο βαθμό το παιχνίδι.
Η κοινωνία χωρίς οργανωμένη συμμετοχή μετατρέπεται εύκολα σε κοινό θεατών.
Ο “ριζοσπαστικός ρεαλισμός” απέναντι στην κοινωνική παραίτηση
Μπορεί να ακούγεται σε πολλούς υπερβολικό ή και ουτοπικό, όμως η ανάγκη συγκρότησης ενός μεγάλου πολιτικού και κοινωνικού κινήματος ίσως είναι σήμερα η πιο ρεαλιστική απάντηση στη βαθιά κρίση εκπροσώπησης και προοπτικής που βιώνει η χώρα.
Ένας ριζοσπαστικός ρεαλισμός δεν ξεκινά από ευχολόγια. Ξεκινά από την πραγματικότητα όπως είναι. Αναγνωρίζει τον αρνητικό συσχετισμό, τη διάχυτη απογοήτευση, την κοινωνική αποσύνθεση και την ατομικοποίηση. Ταυτόχρονα όμως αναζητά τα ρήγματα. Τα σημεία όπου μπορούν να ξανασυναντηθούν οι “αόρατοι” άνθρωποι αυτής της κοινωνίας. Εκείνοι που νιώθουν αδύναμοι, ασύνδετοι και πολιτικά άστεγοι. Δε χαϊδεύει αφτιά. Δεν υπόσχεται εύκολες λύσεις. Επιμένει όμως ότι υπάρχει δυνατότητα να διαμορφωθεί μια διαφορετική πορεία, αρκεί να υπάρξει συλλογική βούληση, πολιτική ωρίμανση και πραγματική συμμετοχή.
Η Δημοκρατία δε “χτίζεται” ψηφιακά
Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο δύσκολη αλήθεια της εποχής μας. Η πραγματική Δημοκρατία δεν οικοδομείται μόνο μέσα από οθόνες, likes και ψηφιακές εκτονώσεις. Χτίζεται με φυσική παρουσία, με σχέσεις εμπιστοσύνης, με κοινή δράση, με δέσμευση και συμμετοχή. Με ανθρώπους που συναντιούνται, συζητούν, συγκρούονται, οργανώνονται και επιμένουν. Γιατί κοινωνία χωρίς δεσμούς γίνεται εύκολα μάζα. Και λαός χωρίς συλλογική συνείδηση μένει απλώς ένα άθροισμα μοναχικών ανθρώπων.
