Γράφει ο Παναγιώτης Κουμουνδούρος
Σαν σήμερα, 6 Αυγούστου, ο Κώστας Βίρβος «έβαλε το αμάξι» του για το τελευταίο ταξίδι.
Κι όμως υπάρχουν αφελείς νεοέλληνες που επιμένουν να βλέπουν το λαϊκό τραγούδι σαν μια απλή διασκέδαση για μερακλήδες της φακής και συναισθηματικά ασταθείς μικροαστούς, είναι γιατί αρνούνται συστηματικά να καταλάβουν την ίδια της την ιστορία. Γιατί η ιστορία αυτού του τόπου δεν γράφτηκε στα επίσημα πρωτόκολλα των υπουργείων, αλλά πάνω σε λεκιασμένα τραπεζομάντιλα, ανάμεσα σε καπνούς, φτώχεια, εξορίες και διαψευσμένους ερωτικούς ή κοινωνικούς καημούς. Και αν υπάρχει ένας άνθρωπος που λειτούργησε ως ο απόλυτος, σχεδόν κλινικός ανατόμος αυτής της λαϊκής ψυχοσύνθεσης, αυτός δεν είναι άλλος από τον Κώστα Βίρβο.
Ο Βίρβος, γεννημένος στα Τρίκαλα το 1926, δεν ήταν ένας τυχαίος στιχοπλόκος. Ήταν το προϊόν μιας πολύ συγκεκριμένης γεωγραφικής και πολιτισμικής συγκυρίας. Της περίφημης «Θεσσαλικής Σχολής». Η Θεσσαλία, βλέπετε, με τον απέραντο κάμπο της, τη δωρική της σοβαρότητα και την έμφυτη κράση δημοτικού τραγουδιού και βυζαντινής αυστηρότητας, έμελλε να τροφοδοτήσει το νεοελληνικό φαντασιακό με τα πιο βαριά πυρομαχικά του. Εκεί, στον ίδιο τόπο που γέννησε τον Βασίλη Τσιτσάνη τον Απόστολο Καλδάρα τον Θόδωρο Δερβενιώτη, τον Μπάμπη Μπακάλη ο Βίρβος ανδρώθηκε ακούγοντας τη σιωπή του κάμπου να μετατρέπεται σε λαϊκή διαμαρτυρία.
Μόνο που ο Βίρβος είχε μια «ανωμαλία» σε σχέση με την πλειονότητα των λαϊκών δημιουργών της εποχής του: προερχόταν από εύπορη οικογένεια εμπόρων και σπούδασε στην Πάντειο. Ήταν, δηλαδή, ένας διανοούμενος της πράξης που επέλεξε συνειδητά να μην κοιτάξει το λαό «από πάνω», αλλά να γίνει η ίδια του η φωνή. Και η φωνή αυτή ατσαλώθηκε νωρίς, μέσα στη φωτιά της Αντίστασης. Ενταγμένος στο ΕΑΜ από το 1943, συνελήφθη από τους Γερμανούς, βασανίστηκε άγρια στα κρατητήρια της Ειδικής Ασφάλειας, γλίτωσε στο τσακ το εκτελεστικό απόσπασμα και βγήκε στο βουνό, όπου διασταυρώθηκε ακόμα και με τη θρυλική μορφή του Άρη Βελουχιώτη.
Αυτή η οργανική σχέση του με την Αριστερά δεν ήταν μια μόδα της εποχής ούτε ένα ιδεολογικό αξεσουάρ. Ήταν υπαρξιακή στάση. Ωστόσο, ο Βίρβος υπήρξε πολύ έξυπνος για να εγκλωβιστεί στη στεγνή, κομματική συνθηματολογία. Δεν έγραψε στρατευμένα εμβατήρια για τα κομματικά γραφεία. Κατάλαβε ενστικτωδώς αυτό που οι περισσότεροι αριστεροί θεωρητικοί της εποχής αδυνατούσαν να συλλάβουν: ότι ο εργάτης που λιώνει στη φάμπρικα της Γερμανίας ή ο μετανάστης που αποχαιρετά την οικογένειά του δεν χρειάζεται μαρξιστική θεωρία για να νιώσει την αδικία. Χρειάζεται μια λέξη, μια εικόνα, έναν στίχο που να δικαιώνει τον πόνο του χωρίς να τον εξευτελίζει.
Εδώ ακριβώς έγκειται η ανεπανάληπτη μοναδικότητα του Βίρβου, αυτό που τον κατατάσσει στους κορυφαίους των κορυφαίων. Πριν από αυτόν, το ρεμπέτικο ήταν κυρίως η έκφραση ενός περιθωριακού, ημιπαράνομου κόσμου, γεμάτου χασίσι, τεκέδες και ερωτική απελπισία. Ο Βίρβος, μαζί με τον Τσιτσάνη και τον Καλδάρα, πήρε αυτό το περιθωριακό ιδίωμα και το μετέτρεψε σε κοινωνική πυγμαχία.
Με μια ογκώδη εργογραφία που ξεπερνά τα 2.000 τραγούδια, έχτισε ένα ολοκληρωμένο κοινωνιολογικό χρονικό της μεταπολεμικής Ελλάδας, δομημένο πάνω σε τέσσερις αδιάσειστους πυλώνες:
-Τον πόνο της μετανάστευσης: Όταν η ελληνική περιφέρεια άδειαζε, ο Βίρβος έδινε φωνή στον ανώνυμο εργάτη με το εμβληματικό «Στις φάμπρικες της Γερμανίας» και το σπαρακτικό «Ένα πιάτο άδειο στο τραπέζι».
-Την ταξική συνείδηση και τη φτωχολογιά: Έγραψε για τον καθημερινό μόχθο του μεροκάματου χωρίς ίχνος μελοδραματισμού, μετατρέποντας την αδικία σε λαϊκή αξιοπρέπεια με τραγούδια όπως το «Γεννήθηκα για να πονώ», τις «Νυχτερίδες κι αράχνες» και τον «Κυρ-Θάνο».
-Την ιστορική μνήμη της Αντίστασης: Μετουσίωσε τα προσωπικά του βιώματα και τα βασανιστήρια της Κατοχής στο μνημειώδες έργο «Καταχνιά» σε μουσική Χρήστου Λεοντή, μπολιάζοντας το συλλογικό τραύμα με την καθαρή λαϊκή συγκίνηση.
-Την επιστροφή στις ρίζες: Το 1974, στον ιστορικό «Θεσσαλικό Κύκλο» με τον Γιάννη Μαρκόπουλο, συνέδεσε το δημοτικό τραγούδι, τους αγώνες των κολίγων του κάμπου και την αγροτική ζωή με το σύγχρονο λαϊκό γίγνεσθαι.
Όταν ο Βίρβος έγραφε «Μα εγώ δεν είμαι ποιητής, είμαι της γερακίνας γιος», δεν έκανε απλώς μια στιχουργική ομοιοκαταληξία. Έκανε μια δήλωση ταυτότητας. Απεκδυόταν τον ακαδημαϊκό ελιτισμό για να φορέσει την κάπα του βιοπαλαιστή. Γι’ αυτό και τον μελοποίησαν οι πάντες: από τους παλιούς ρεμπέτες μέχρι τον Τσιτσάνη, τον Δερβενιώτη, τον Καρδάρα τον Θεοδωράκη, τον Χατζιδάκι, τον Πλέσσα, τον Μικρούτσικο και τον Νικολόπουλο.
Σαν σήμερα, 6 Αυγούστου του 2015, ο Κώστας Βίρβος «έβαλε το αμάξι» του για το τελευταίο ταξίδι. Υπήρξε ο μεγάλος χρονικογράφος μιας Ελλάδας που υπέφερε, αλλά δεν γονάτισε. Και αν τα τραγούδια του θα συνεχίσουν να μας συγκινούν, είναι γιατί η νεοελληνική μιζέρια αλλάζει προσωπεία, αλλά η ανάγκη του ανθρώπου για αξιοπρέπεια παραμένει η ίδια.
Ο Βίρβος δεν έγραψε απλώς στίχους· έγραψε την αυτοβιογραφία ενός ολόκληρου λαού.
