Τρεις έμποροι, μια μυστική οργάνωση και ένα σχέδιο που έμοιαζε καταδικασμένο στην αποτυχία.
Η Φιλική Εταιρεία αποτέλεσε τον μηχανισμό που προετοίμασε την Ελληνική Επανάσταση και ένωσε ανθρώπους από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις γύρω από έναν κοινό στόχο: την ελευθερία.
«Αδύνατοι, αλλά φιλοπάτριδές τινες και άξιοι Έλληνες κατώρθωσαν τον Πόλεμον της Ελλάδος».
Με αυτή τη χαρακτηριστική φράση ο ιστορικός Ιωάννης Φιλήμων περιέγραψε τους ανθρώπους που δημιούργησαν τη Φιλική Εταιρεία και συνέβαλαν στην προετοιμασία της Ελληνικής Επανάστασης.
Πίσω από την εξέγερση του 1821 δεν βρισκόταν ένας οργανωμένος κρατικός μηχανισμός, ούτε ένας ισχυρός στρατός. Υπήρχε ένα δίκτυο ανθρώπων που δρούσαν μυστικά, επικοινωνούσαν με κώδικες, έδιναν όρκους και προσπαθούσαν να πείσουν Έλληνες σε διαφορετικές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ότι η απελευθέρωση δεν ήταν πλέον ένα μακρινό όνειρο.
Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1814 στην Οδησσό από τους Νικόλαο Σκουφά, Αθανάσιο Τσακάλωφ και Εμμανουήλ Ξάνθο, τρεις ανθρώπους που προέρχονταν από τον εμπορικό κόσμο.
Η επιλογή της Οδησσού δεν ήταν τυχαία. Η πόλη αποτελούσε σημαντικό εμπορικό και οικονομικό κέντρο της εποχής και φιλοξενούσε μια δραστήρια ελληνική κοινότητα.
Από εκεί ξεκίνησε ένα σχέδιο που αρχικά έμοιαζε σχεδόν αδύνατο: η δημιουργία ενός μυστικού δικτύου που θα μπορούσε να επεκταθεί σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο.
Ένα δίκτυο που ξεπέρασε τα σύνορα
Η δύναμη της Φιλικής Εταιρείας δεν βρισκόταν στον αριθμό των ιδρυτών της. Βρισκόταν στην ικανότητά της να δημιουργήσει ένα δίκτυο.
Οι Φιλικοί ταξίδευαν, επικοινωνούσαν με εμπόρους, κληρικούς, προεστούς, στρατιωτικούς, λόγιους και απλούς ανθρώπους και προσπαθούσαν να τους εντάξουν στην οργάνωση.
Η μυστικότητα ήταν απαραίτητη.
Μετά το 1815, όταν δημιουργήθηκε η Ιερά Συμμαχία και οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις αντιμετώπιζαν με καχυποψία τα επαναστατικά και εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα, μια ανοικτή οργάνωση θα ήταν πολύ πιο εύκολο να εντοπιστεί και να διαλυθεί.
Έτσι, η Φιλική Εταιρεία δημιούργησε ένα σύστημα βαθμών, όρκων, κωδικών και συμβόλων.
Η χρήση συμβόλων και τελετουργιών είχε ως στόχο όχι μόνο την προστασία της οργάνωσης, αλλά και τη δημιουργία ισχυρών δεσμών μεταξύ των μελών.
Η Ορθοδοξία και τα σύμβολα των Φιλικών
Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Φιλικής Εταιρείας ήταν η έντονη παρουσία χριστιανικών συμβόλων στην οργάνωση και στις τελετές της.
Στα έγγραφα, στις σφραγίδες και στα λάβαρα των Φιλικών συναντάται ο Σταυρός, ενώ η ίδια η διαδικασία ένταξης περιείχε έντονα θρησκευτικά στοιχεία.
Ο όρος που χρησιμοποιούσαν συχνά οι Φιλικοί δεν ήταν απλώς «μύηση», αλλά «κατήχηση».
Οι υπεύθυνοι της οργάνωσης αποκαλούνταν «ιερείς» και «Απόστολοι», ενώ ο Σκουφάς είχε σχεδιάσει τη δημιουργία ενός σώματος «Δώδεκα Αποστόλων», οι οποίοι θα αναλάμβαναν την εξάπλωση της Εταιρείας.
Σύμφωνα με την περιγραφή του Ιωάννη Φιλήμονα, η ορκωμοσία γινόταν μπροστά σε ιερή εικόνα. Ο κατηχητής σχημάτιζε τρεις φορές το σημείο του Σταυρού και ο υποψήφιος έδινε τον «Μεγάλο Όρκο».
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι το θρησκευτικό στοιχείο δεν ήταν απλώς διακοσμητικό. Εντασσόταν στην ίδια τη διαδικασία δημιουργίας δεσμών μεταξύ των μελών.
Φιλική Εταιρεία και τεκτονισμός
Η σχέση της Φιλικής Εταιρείας με τον τεκτονισμό έχει απασχολήσει επί δεκαετίες την ιστοριογραφία.
Ο Εμμανουήλ Ξάνθος είχε πράγματι έρθει σε επαφή με τεκτονικό περιβάλλον και στοιχεία της οργάνωσης και της μυστικότητας των στοών φαίνεται ότι μπορούσαν να αποτελέσουν πρακτικό πρότυπο για τη δημιουργία μιας παράνομης και συνωμοτικής οργάνωσης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Φιλική Εταιρεία ήταν τεκτονική στοά.
Η ίδια η εσωτερική της οργάνωση, οι όρκοι, η ορολογία και κυρίως ο σκοπός της ήταν προσανατολισμένα στην προετοιμασία της ελληνικής εξέγερσης.
Στον όρκο που παραθέτει ο Φιλήμων, μάλιστα, ο κατηχούμενος δεσμευόταν να μην ενταχθεί σε άλλη εταιρεία ή οργανωτικό δεσμό.
Το ζήτημα, επομένως, χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στις οργανωτικές επιρροές που ενδέχεται να υπήρχαν και στην ίδια τη φύση και τον πολιτικό στόχο της Φιλικής Εταιρείας.
Ποιοι ήταν οι Φιλικοί;
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία που αναδεικνύουν τη δυναμική της οργάνωσης είναι η κοινωνική σύνθεση των μελών της.
Πλήρης κατάλογος δεν υπάρχει, καθώς η μυστικότητα της οργάνωσης και οι συνθήκες της εποχής καθιστούν αδύνατη την καταγραφή όλων των μελών.
Ωστόσο, η έρευνα του G. D. Frangos, όπως αναφέρεται στη σχετική βιβλιογραφία, έχει ταυτοποιήσει 1.093 μέλη, από τα οποία για τα 911 είναι γνωστό το επάγγελμα.
Η κατανομή είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική:
445 έμποροι
111 προεστοί
85 κληρικοί
78 στρατιωτικοί
51 δάσκαλοι
26 γιατροί
24 πλοίαρχοι ή πλοιοκτήτες
21 υπάλληλοι και γραμματείς
13 δικηγόροι
10 εμποροϋπάλληλοι
28 ναυτικοί
7 βιοτέχνες
6 φοιτητές
6 αγρότες
Η σύνθεση αυτή δείχνει ότι η Φιλική Εταιρεία δεν αποτέλεσε αποκλειστικά υπόθεση μιας κοινωνικής ομάδας.
Οι έμποροι αποτελούσαν τον μεγαλύτερο καταγεγραμμένο επαγγελματικό πυρήνα, όμως στο δίκτυο συμμετείχαν επίσης κληρικοί, προεστοί, στρατιωτικοί, εκπαιδευτικοί, επιστήμονες και άνθρωποι της ναυτιλίας.
Αυτό ήταν και ένα από τα μεγάλα πλεονεκτήματα της οργάνωσης: μπορούσε να μεταφέρει το μήνυμα της εξέγερσης από τα εμπορικά κέντρα στους τοπικούς πληθυσμούς και από τους λόγιους και τους προεστούς στους ανθρώπους που θα έπρεπε τελικά να πολεμήσουν.
Ο ρόλος των κληρικών
Η συμμετοχή κληρικών στη Φιλική Εταιρεία αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της ιστορίας της.
Στα καταγεγραμμένα μέλη περιλαμβάνονται 85 κληρικοί, μεταξύ των οποίων δύο Πατριάρχες και 17 Μητροπολίτες, σύμφωνα με την καταγραφή που παρατίθεται στη σχετική έρευνα.
Στις ιστορικές πηγές αναφέρονται μεταξύ άλλων ο Παπαφλέσσας, ο Άνθιμος Γαζής και άλλοι κληρικοί που συμμετείχαν ενεργά στην προετοιμασία της Επανάστασης.
Ιδιαίτερη θέση στην παράδοση και στις σχετικές ιστορικές μαρτυρίες κατέχει ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄.
Ο Φιλήμων αναφέρει ότι ο Ιωάννης Φαρμάκης κατήχησε τον Γρηγόριο Ε΄ στη Φιλική Εταιρεία, όταν ο Πατριάρχης βρισκόταν στο Άγιον Όρος.
Παράλληλα, υπάρχουν αναφορές για οικονομική υποστήριξη της Εταιρείας μέσω του λεγόμενου «Κιβωτίου του Ελέους», καθώς και για προσπάθειες του Πατριάρχη να διευκολύνει τη δράση ανθρώπων που συνδέονταν με το επαναστατικό σχέδιο.
Εδώ, ωστόσο, απαιτείται ιστορική προσοχή. Ο ρόλος του Γρηγορίου Ε΄ και συνολικά της Εκκλησίας απέναντι στη Φιλική Εταιρεία και την Επανάσταση αποτελεί σύνθετο ιστοριογραφικό ζήτημα και δεν μπορεί να αποδοθεί με μία μόνο ερμηνεία.
Από την Οδησσό στην Επανάσταση
Η μεγάλη επιτυχία της Φιλικής Εταιρείας ήταν ότι κατάφερε μέσα σε λίγα χρόνια να μετατρέψει μια μικρή μυστική οργάνωση σε ένα ευρύ δίκτυο.
Η Εταιρεία δεν ήταν στρατός.
Δεν είχε στη διάθεσή της κρατικούς πόρους.
Δεν διέθετε ένα ενιαίο στρατιωτικό επιτελείο.
Είχε όμως κάτι που αποδείχθηκε εξαιρετικά σημαντικό: ένα δίκτυο ανθρώπων που πίστευαν ότι η εξέγερση μπορούσε να πραγματοποιηθεί.
Το 1820 την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας ανέλαβε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης.
Η επιλογή του, ως μέλους της ρωσικής στρατιωτικής και πολιτικής ελίτ, έδωσε στην Εταιρεία μεγαλύτερο κύρος και δημιούργησε την προσδοκία ότι πίσω από την επαναστατική προσπάθεια θα μπορούσε να υπάρχει ρωσική υποστήριξη.
Η Επανάσταση ξεκίνησε τελικά το 1821, πρώτα με την κίνηση του Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και στη συνέχεια με την εξέγερση στον ελλαδικό χώρο.
Η Φιλική Εταιρεία δεν δημιούργησε μόνη της την Επανάσταση. Η εξέγερση ήταν αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, οικονομικών, κοινωνικών, πολιτικών, ιδεολογικών και στρατιωτικών.
Χωρίς όμως την προεπαναστατική δράση της, η μετάβαση από την επιθυμία για ελευθερία σε ένα συντονισμένο επαναστατικό σχέδιο θα ήταν πολύ δυσκολότερη.
Και μετά την Επανάσταση;
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ανθρώπινη πλευρά της ιστορίας των Φιλικών.
Οι άνθρωποι που δημιούργησαν και τροφοδότησαν το δίκτυο της Φιλικής Εταιρείας δεν έγιναν όλοι πρωταγωνιστές του νέου ελληνικού κράτους.
Άλλοι σκοτώθηκαν στον Αγώνα.
Άλλοι έζησαν φτωχικά.
Άλλοι έμειναν στο περιθώριο της πολιτικής ζωής.
Η ιστορία τελικά κράτησε κυρίως τα ονόματα των πολιτικών, των στρατιωτικών και των μεγάλων πρωταγωνιστών της Επανάστασης.
Οι άνθρωποι που επί χρόνια ταξίδευαν, κατηχούσαν, συγκέντρωναν χρήματα, μετέφεραν μηνύματα και δημιουργούσαν το δίκτυο της εξέγερσης έμειναν σε μεγάλο βαθμό πίσω από το προσκήνιο.
Και όμως, χωρίς αυτούς, το 1821 πιθανότατα θα ήταν διαφορετικό.
Αυτοί που πίστεψαν στο αδύνατο
Η Φιλική Εταιρεία δεν ήταν μια οργάνωση που δημιουργήθηκε από ισχυρούς ανθρώπους με εξασφαλισμένη επιτυχία.
Ξεκίνησε από τρεις εμπόρους στην Οδησσό.
Το σχέδιό τους ήταν εξαιρετικά ριψοκίνδυνο. Απέναντί τους βρισκόταν μια από τις ισχυρότερες αυτοκρατορίες της εποχής.
Παρά τις εσωτερικές διαφωνίες, τις αποτυχίες και τις λανθασμένες εκτιμήσεις, κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα δίκτυο που έφτασε σε μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου.
Η μεγαλύτερη επιτυχία τους δεν ήταν ότι κέρδισαν κάποια συγκεκριμένη μάχη.
Ήταν ότι έπεισαν ανθρώπους να πιστέψουν πως αυτό που μέχρι τότε έμοιαζε αδύνατο μπορούσε να γίνει πραγματικότητα.
Η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν έργο μιας χούφτας ανθρώπων. Ήταν αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης ιστορικής διαδικασίας.
Αλλά μέσα σε αυτή τη διαδικασία η Φιλική Εταιρεία κατέχει μια ξεχωριστή θέση.
Γιατί πριν υπάρξουν οι μάχες, οι σημαίες και οι κυβερνήσεις, χρειάστηκε πρώτα να υπάρξει μια ιδέα.
Και κάποιοι άνθρωποι έπρεπε να αναλάβουν το ρίσκο να την κάνουν πράξη.
Αυτοί ήταν οι Φιλικοί
