Πολλοί γνωρίζουν τον Σωκράτη ως τον κορυφαίο φιλόσοφο που διαμόρφωσε τον δυτικό τρόπο σκέψης. Ελάχιστοι όμως συνδέουν το όνομά του με την αρχιτεκτονική και συγκεκριμένα με τη γέννηση της βιοκλιματικής δόμησης.
Κι όμως, ο άνθρωπος που ρωτούσε ακατάπαυστα στην Αρχαία Αγορά ήταν εκείνος που έθεσε τα θεμέλια για τα σπίτια που ζεσταίνονται μόνα τους τον χειμώνα και δροσίζονται φυσικά το καλοκαίρι.
Το μάθημα που άλλαξε την οικοδομική τέχνη
Ο Σωκράτης δεν ήταν ένας φιλόσοφος κλεισμένος σε μια σπηλιά. Δίδασκε στους μαθητές του πρακτικά ζητήματα που αφορούσαν την καθημερινή ζωή. Το αγαπημένο του παράδειγμα ήταν η κατασκευή ενός σωστού σπιτιού. «Όταν κάποιος θέλει να χτίσει ένα σπίτι, δεν πρέπει να το κάνει όσο γίνεται πιο ευχάριστο, αφού θα ζήσει μέσα σ’ αυτό, και όσο πιο χρήσιμο γίνεται;» ρωτούσε. Και συνέχιζε εξηγώντας ότι ένα ευχάριστο σπίτι είναι εκείνο που παραμένει δροσερό το καλοκαίρι και ζεστό τον χειμώνα. Η λύση που πρότεινε ήταν απλή αλλά επαναστατική για την εποχή: νότιος προσανατολισμός, αίθριο, μεγάλα ανοίγματα στον νότο και ελάχιστα μικρά ανοίγματα στον βορά. Έτσι, ο ήλιος έμπαινε στο σπίτι τον χειμώνα, ενώ το καλοκαίρι, που ο ήλιος βρίσκεται ψηλότερα, παρέμενε στη σκιά.
Η ακρίβεια του πολεοδομικού σχήματος της Ολύνθου μας βοηθάει να κατανοήσουμε πως εφαρμοζόταν το Ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα. Κάθε οικοδομικό τετράγωνο περιλάμβανε συνήθως δέκα κατοικίες, οι οποίες είχαν εσωτερική αυλή και εκτός από τα απαραίτητα δωμάτια, βοηθητικούς χώρους με τρεχούμενο νερό και σύστημα αποχέτευσης…
Η Όλυνθος: Το πρώτο βιοκλιματικό εργαστήρι
Η διδασκαλία του Σωκράτη δεν έμεινε στα λόγια. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στην αρχαία Όλυνθο της Χαλκιδικής αποδεικνύουν ότι οι αρχές του εφαρμόστηκαν με μαθηματική ακρίβεια. Χτισμένη σε μια εύφορη πεδιάδα, η πόλη ήταν οργανωμένη με το Ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα: οικοδομικά τετράγωνα μήκους 100 και πλάτους 40 μέτρων χωρίζονταν από φαρδιούς δρόμους. Κάθε τετράγωνο φιλοξενούσε δέκα κατοικίες με εσωτερική αυλή, τρεχούμενο νερό και σύστημα αποχέτευσης. Όλες είχαν νότιο προσανατολισμό. Το μοντέλο της Ολύνθου αποδείχθηκε τόσο επιτυχημένο που αντιγράφηκε σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο και έφτασε μέχρι τη σημερινή Βουλγαρία.
Κάθε οικοδομικό τετράγωνο είχε μια σειρά από πέντε σπίτια στην κάθε πλευρά του δρόμου, ανάμεσα στα οποία υπήρχε ένας στενός διάδρομος. Τα σπίτια της Ολύνθου είναι τα αρχαιότερα που ξέρουμε και σχεδόν τα μόνα της κλασικής εποχής. Το παράδειγμα της Ολύνθου μιμήθηκαν και άλλες πόλεις, με αποτέλεσμα η ηλιακή αρχιτεκτονική να εξαπλωθεί μέχρι και τη σημερινή Βουλγαρία.
Η διαχρονική κληρονομιά μιας ιδέας
Ακόμη και σήμερα, η βιοκλιματική αρχιτεκτονική, που χρησιμοποιεί τον ήλιο, τον άνεμο και τη φυσική σκίαση για να μειώσει την κατανάλωση ενέργειας, βασίζεται ακριβώς στις ίδιες αρχές που διατύπωσε ο Σωκράτης πριν από 2.500 χρόνια. Είτε ο φιλόσοφος στηρίχθηκε στην πυθαγόρεια φιλοσοφία είτε στην εμπειρική παρατήρηση, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: ο Σωκράτης όχι μόνο άλλαξε τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αλλά και τον τρόπο που χτίζουμε τις πόλεις μας. Και όπως έλεγε και ο Αισχύλος, «μόνο οι πρωτόγονοι δεν γνωρίζουν τον τρόπο να κάνουν τα σπίτια τους να αντικρίζουν τον ήλιο».
