Ένα εντυπωσιακό ψηφιδωτό περίπου 105 τετραγωνικών μέτρων και μια μαρμάρινη κεφαλή του Έρωτα ήρθαν στο φως στην αρχαία Πομπηιούπολη της σημερινής Τουρκίας.
Τα ευρήματα φωτίζουν την ιστορία μιας σημαντικής πόλης της ρωμαϊκής Παφλαγονίας και αποκαλύπτουν πώς ένας δημόσιος χώρος μετασχηματίστηκε αργότερα και εντάχθηκε στη χριστιανική τοπογραφία της πόλης.
Ένα σημαντικό αρχαιολογικό εύρημα έρχεται να προσθέσει νέα στοιχεία στην ιστορία της αρχαίας Πομπηιούπολης, μιας πόλης που βρίσκεται στις ακτές του Εύξεινου Πόντου και υπήρξε για αιώνες ένα από τα σημαντικότερα διοικητικά και θρησκευτικά κέντρα της Παφλαγονίας.
Οι ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο αποκάλυψαν ψηφιδωτό δάπεδο έκτασης περίπου 105 τετραγωνικών μέτρων, διακοσμημένο με γεωμετρικά μοτίβα και χρονολογούμενο στον 4ο αιώνα μ.Χ. Το εύρημα εντοπίστηκε στη βασιλική της αρχαίας πόλης, όπου οι συστηματικές ανασκαφές ξεκίνησαν μόλις το 2025. Το ψηφιδωτό δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί στο σύνολό του, γεγονός που σημαίνει ότι η πραγματική του έκταση ενδέχεται να είναι μεγαλύτερη.
Η «Έφεσος του Εύξεινου Πόντου»
Η Πομπηιούπολη, γνωστή στην αρχαιότητα ως Pompeiopolis, δεν σχετίζεται με την περίφημη Πομπηία της Ιταλίας. Η πόλη ιδρύθηκε από τον Ρωμαίο στρατηγό Πομπήιο τον Μέγα περίπου το 64 ή 63 π.Χ., μετά την ήττα του Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Πόντου. Ο Πομπήιος δημιούργησε στην περιοχή μια σειρά νέων πόλεων, στο πλαίσιο της αναδιοργάνωσης των εδαφών που πέρασαν υπό ρωμαϊκό έλεγχο.
Η Πομπηιούπολη εξελίχθηκε σε πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας της Παφλαγονίας, η οποία καταλάμβανε μεγάλο τμήμα των βόρειων περιοχών της Ανατολίας. Τα κατάλοιπα της αρχαίας πόλης βρίσκονται σήμερα κάτω από τον λόφο Zımbıllı Tepe, κοντά στη σύγχρονη Taşköprü, στην επαρχία Κασταμονής.
Η σημασία του αρχαιολογικού χώρου είναι τέτοια ώστε οι Τούρκοι αρχαιολόγοι τον έχουν χαρακτηρίσει «Έφεσο του Εύξεινου Πόντου», λόγω της μεγάλης έκτασης και της σημασίας των μνημείων που έχουν εντοπιστεί.
Ένα ψηφιδωτό που αποκαλύπτει τη δεύτερη ζωή του κτιρίου
Το ψηφιδωτό δεν αποτελεί απλώς ένα εντυπωσιακό έργο τέχνης. Η θέση στην οποία βρέθηκε έχει ιδιαίτερη αρχαιολογική σημασία. Η βασιλική δεν κατασκευάστηκε αρχικά ως χριστιανικός ναός. Τα αρχιτεκτονικά και στρωματογραφικά στοιχεία δείχνουν ότι η πρώτη οικοδομική φάση του κτιρίου χρονολογείται περίπου στο 150 έως 160 μ.Χ., όταν η Πομπηιούπολη βρισκόταν στην ακμή της ως διοικητικό κέντρο της ρωμαϊκής Παφλαγονίας.
Αργότερα, κατά την Ύστερη Αρχαιότητα, το κτίριο άλλαξε χρήση και εντάχθηκε στη χριστιανική υποδομή της πόλης. Το ψηφιδωτό των 105 τετραγωνικών μέτρων ανήκει σε αυτή τη μεταγενέστερη φάση και βρίσκεται στο κεντρικό κλίτος της βασιλικής. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι μοναδική.
Σε πολλές περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, παλαιότερα δημόσια ή άλλα σημαντικά κτίρια επαναχρησιμοποιήθηκαν κατά την εξάπλωση του χριστιανισμού. Η Πομπηιούπολη προσφέρει όμως ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αρχαιολογικό παράδειγμα, καθώς οι διαφορετικές φάσεις χρήσης του ίδιου κτιρίου διατηρούνται μέσα από τα αρχαιολογικά στρώματα.
Η κεφαλή του Έρωτα δίπλα στο χριστιανικό ιερό
Το δεύτερο σημαντικό εύρημα της φετινής ανασκαφικής περιόδου είναι μια κεφαλή του Έρωτα, λαξευμένη σε λίθο. Το γλυπτό χρονολογείται στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ., περίπου 150 χρόνια πριν από τη μετατροπή του κτιρίου σε χώρο χριστιανικής χρήσης. Η κεφαλή εντοπίστηκε σε έναν χώρο γνωστό ως παστοφόριο, έναν μικρό πλευρικό χώρο που συνδεόταν με το ιερό των παλαιοχριστιανικών εκκλησιών και μπορούσε να χρησιμοποιείται για την αποθήκευση λειτουργικών αντικειμένων.
Η παρουσία ενός γλυπτού που συνδέεται με την αρχαία θρησκευτική παράδοση μέσα σε ένα κτίριο που απέκτησε αργότερα χριστιανική λειτουργία αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο για τους αρχαιολόγους. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το γλυπτό παρέμεινε σε χρήση κατά τη χριστιανική περίοδο. Αντίθετα, ένα πιθανότερο σενάριο είναι ότι παλαιότερα αντικείμενα μετακινήθηκαν ή αποθηκεύτηκαν σε διαφορετικούς χώρους όταν άλλαξε η λειτουργία του κτιρίου.
Το εύρημα, επομένως, λειτουργεί ως ένα μικρό αλλά σημαντικό «παράθυρο» στη διαδικασία κατά την οποία ένας χώρος και η υλική του κληρονομιά μετασχηματίστηκαν από την παλαιότερη ρωμαϊκή και πολυθεϊστική παράδοση στη νέα χριστιανική πραγματικότητα.
Μια πόλη πολύ μεγαλύτερη από ένα ψηφιδωτό
Η ανακάλυψη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξεταστεί στο πλαίσιο ολόκληρου του αρχαιολογικού χώρου. Οι ανασκαφές στην Πομπηιούπολη πραγματοποιούνται από διεθνείς αρχαιολογικές ομάδες από το 2006, ενώ ήδη από το 2005 γεωφυσικές έρευνες είχαν καταγράψει μεγάλο μέρος της αρχαίας πόλης κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Οι έρευνες έχουν αποκαλύψει ίχνη αρχαίου οδικού δικτύου, δημόσια κτίρια και δύο θέατρα.
Ένα από τα θέατρα διατηρεί τμήμα των μαρμάρινων εδωλίων του κοίλου, καθώς και στοιχεία της σκηνικής του πρόσοψης. Επιγραφή που συνδέεται με το μνημείο χρονολογεί την κατασκευή του περίπου στο 150 μ.Χ., δηλαδή περίπου στην ίδια περίοδο με την πρώτη οικοδομική φάση της βασιλικής. Στον αρχαιολογικό χώρο έχει επίσης ανασκαφεί μια μεγάλη ρωμαϊκή έπαυλη. Η λεγόμενη Roman Villa αποτελεί μια αστική κατοικία περίπου 2.550 τετραγωνικών μέτρων, οργανωμένη γύρω από κεντρική περίστυλη αυλή.
Στους χώρους της έχουν εντοπιστεί πολυτελείς διακοσμήσεις από opus sectile, δηλαδή γεωμετρικά διαμορφωμένες μαρμάρινες πλάκες, ενώ τουλάχιστον τέσσερις χώροι διέθεταν σύστημα θέρμανσης με υπόκαυστα. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν το επίπεδο πλούτου και οργάνωσης που είχε αναπτύξει η πόλη κατά τη ρωμαϊκή περίοδο.
Από την αρχαία Πομπηιούπολη στη σημερινή Taşköprü
Η ιστορία της πόλης δεν σταμάτησε με την παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η Πομπηιούπολη συνέχισε να λειτουργεί ως διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο για αιώνες, μέχρι την κατάκτησή της από τους Σελτζούκους στις αρχές του 13ου αιώνα. Τότε η αρχαία πόλη έχασε σταδιακά το παλαιό της όνομα και η περιοχή έγινε γνωστή ως Taşköprü, όνομα που σημαίνει «πέτρινη γέφυρα».
Η σημερινή γέφυρα της περιοχής βρίσκεται στη θέση μιας παλαιότερης λίθινης γέφυρας που συνέδεε την αρχαία πόλη με τις αγροτικές εκτάσεις στην απέναντι πλευρά του ποταμού Άμνιου. Έτσι, ο σημερινός οικισμός διατηρεί έμμεσα τη μνήμη της αρχαίας πόλης και της θέσης της μέσα στο τοπίο.
Τι μπορεί να κρύβεται ακόμη κάτω από το ψηφιδωτό
Η φετινή ανακάλυψη δεν θεωρείται το τέλος της έρευνας. Αντίθετα, οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι μεγάλο μέρος του ψηφιδωτού εξακολουθεί να βρίσκεται κάτω από τις επιχώσεις και δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί. Για τον λόγο αυτό οι εργασίες δεν περιορίζονται στην αποκάλυψη του δαπέδου. Προτεραιότητα δίνεται επίσης στη στερέωση και συντήρηση των τμημάτων που έχουν ήδη αποκαλυφθεί, ώστε να προστατευθούν πριν επεκταθούν οι ανασκαφές.
Οι επόμενες ανασκαφικές περίοδοι αναμένεται να δώσουν περισσότερα στοιχεία για την αρχική χρήση του κτιρίου, τις μεταγενέστερες μετατροπές του και τον τρόπο με τον οποίο η Πομπηιούπολη πέρασε από τη ρωμαϊκή στην παλαιοχριστιανική εποχή. Το σημαντικότερο στοιχείο της ανακάλυψης, επομένως, δεν είναι μόνο τα 105 τετραγωνικά μέτρα του ψηφιδωτού. Είναι η δυνατότητα να παρακολουθήσουμε μέσα από ένα και μόνο κτίριο τη μετάβαση μιας ολόκληρης κοινωνίας από τον κόσμο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στη νέα χριστιανική εποχή.
Και κάτω από το έδαφος της σημερινής Τουρκίας φαίνεται πως εξακολουθούν να υπάρχουν πολλά ακόμη κομμάτια αυτής της ιστορίας που περιμένουν να αποκαλυφθούν.