Γιατί εξαφανίστηκαν οι Νεάντερταλ πριν από περίπου 40.000 χρόνια; Το ερώτημα εξακολουθεί να απασχολεί τους επιστήμονες, καθώς δεν υπάρχει μία οριστική εξήγηση για την εξαφάνιση ενός ανθρώπινου είδους που κυριάρχησε για χιλιάδες χρόνια σε περιοχές της Ευρώπης και της Ασίας. Μία από τις πιθανές ερμηνείες συνδέει την παρακμή τους με παρατεταμένες συγκρούσεις με τους σύγχρονους ανθρώπους.
Τη θεωρία αυτή υποστηρίζει ο εξελικτικός βιολόγος Nicholas Longrich, από το Πανεπιστήμιο του Μπαθ, ο οποίος εκτιμά ότι οι Νεάντερταλ δεν ήταν απλώς ανταγωνιστές των Homo sapiens στην αναζήτηση τροφής και εδαφών, αλλά ενδέχεται να συμμετείχαν σε οργανωμένες και επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις μαζί τους.
Δύο ανθρώπινα είδη με κοινή εξελικτική καταγωγή
Οι Νεάντερταλ και οι σύγχρονοι άνθρωποι εξελίχθηκαν παράλληλα, αφού οι εξελικτικές γραμμές τους διαχωρίστηκαν πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Οι Homo sapiens αναπτύχθηκαν στην Αφρική, ενώ οι Νεάντερταλ εξαπλώθηκαν κυρίως στην Ευρώπη και σε περιοχές της Ασίας.
Δεν αποτελούσαν άμεσους προγόνους μας, αλλά ένα συγγενικό ανθρώπινο είδος. Η γενετική έρευνα έχει, μάλιστα, δείξει ότι υπήρξε διασταύρωση μεταξύ των δύο πληθυσμών, γεγονός που εξηγεί γιατί σημαντικό μέρος των σημερινών ανθρώπων εκτός Αφρικής φέρει γενετικό υλικό νεαντερτάλειας προέλευσης.
Σύμφωνα με τον Longrich, η ομοιότητα μεταξύ των δύο ειδών δεν περιοριζόταν στην ανατομία. Οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν τη φωτιά, κατασκεύαζαν εργαλεία και όπλα, έθαβαν νεκρούς και δημιουργούσαν αντικείμενα με συμβολική ή διακοσμητική σημασία. Επομένως, υποστηρίζει ο ερευνητής, δεν υπάρχει λόγος να θεωρούμε ότι διέφεραν ριζικά από τους σύγχρονους ανθρώπους ως προς την επιθετικότητα και την ικανότητα συνεργασίας σε συγκρούσεις.
Τα ίχνη βίας στα οστά
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα της θεωρίας προέρχεται από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Σκελετικά κατάλοιπα Νεάντερταλ παρουσιάζουν τραύματα στο κρανίο, κατάγματα στα άνω άκρα και άλλες κακώσεις που ενδέχεται να προκλήθηκαν από βίαιες συγκρούσεις.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κατάγματα στην ωλένη, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν συνδεθεί με τραυματισμούς κατά την προσπάθεια προστασίας του σώματος από χτυπήματα. Παράλληλα, έχουν εντοπιστεί σοβαρά τραύματα που θα μπορούσαν να έχουν προκληθεί από όπλα, αν και δεν είναι πάντα δυνατό να διαπιστωθεί εάν προήλθαν από μάχες ή από επικίνδυνες κυνηγετικές δραστηριότητες.
Ο Longrich αναφέρεται, μεταξύ άλλων, σε τραύμα στο στήθος που εντοπίστηκε σε Νεάντερταλ από το σπήλαιο Σανιντάρ στο σημερινό Ιράκ. Το περιστατικό εντάσσεται στα ευρήματα που εξετάζονται στο πλαίσιο της υπόθεσης για βίαιες συγκρούσεις μεταξύ προϊστορικών ανθρώπινων πληθυσμών.
Ο ερευνητής συνδέει επίσης την πιθανότητα οργανωμένης επιθετικότητας με τη συμπεριφορά των χιμπατζήδων. Οι αρσενικοί χιμπατζήδες σχηματίζουν ομάδες και πραγματοποιούν επιθέσεις εναντίον αντίπαλων ομάδων, γεγονός που, σύμφωνα με την ερμηνεία του, υποδηλώνει ότι ορισμένες μορφές συλλογικής επιθετικότητας έχουν βαθιές εξελικτικές ρίζες.
Ένας μακρύς ανταγωνισμός για την επιβίωση
Οι Νεάντερταλ ήταν ισχυροί και εξειδικευμένοι κυνηγοί μεγάλων ζώων, χρησιμοποιώντας δόρατα για να αντιμετωπίσουν θηράματα όπως ελάφια, βίσωνες, ρινόκερους και μαμούθ. Η εμπειρία τους στο κυνήγι και η γνώση του περιβάλλοντος τούς έδιναν σημαντικά πλεονεκτήματα.
Κατά τον Longrich, όταν οι Homo sapiens εξαπλώθηκαν εκτός Αφρικής, βρέθηκαν αντιμέτωποι με πληθυσμούς που γνώριζαν καλά τις περιοχές τους και μπορούσαν να υπερασπιστούν τα εδάφη και τους πόρους τους. Οι συγκρούσεις, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, δεν ήταν απαραίτητα μεγάλες οργανωμένες μάχες, αλλά πιθανότατα περιλάμβαναν επιδρομές, ενέδρες και τοπικές αντιπαραθέσεις.
Η σταδιακή επικράτηση των σύγχρονων ανθρώπων ενδέχεται να συνδέεται με την ανάπτυξη αποτελεσματικότερων όπλων, νέων τεχνικών κυνηγιού και τη δυνατότητα δημιουργίας μεγαλύτερων κοινωνικών ομάδων. Η αριθμητική υπεροχή και η καλύτερη οργάνωση θα μπορούσαν να αποδειχθούν καθοριστικοί παράγοντες.
Ήταν ο πόλεμος η αιτία της εξαφάνισης;
Ο Longrich υποστηρίζει ότι η επικράτηση των Homo sapiens δεν ήταν μια γρήγορη διαδικασία, αλλά ένας μακρύς ανταγωνισμός, στον οποίο οι Νεάντερταλ διατήρησαν για μεγάλο διάστημα τις θέσεις τους. Η άποψή του αμφισβητεί την εικόνα των Νεάντερταλ ως ενός κατώτερου ή παθητικού ανθρώπινου είδους που εξαφανίστηκε εύκολα μπροστά στην επέκταση των σύγχρονων ανθρώπων.
Ωστόσο, η υπόθεση του προϊστορικού πολέμου δεν αποτελεί οριστικά αποδεδειγμένη εξήγηση για την εξαφάνισή τους. Η επιστημονική συζήτηση εξετάζει και άλλους παράγοντες, όπως οι κλιματικές μεταβολές, το μικρό μέγεθος των πληθυσμών, οι αλλαγές στη διαθεσιμότητα τροφής, ο ανταγωνισμός για πόρους και η γενετική ανάμειξη με τους Homo sapiens.
Το βέβαιο είναι ότι οι δύο ανθρώπινες ομάδες συνυπήρξαν για χιλιάδες χρόνια και ήρθαν σε επαφή. Το κατά πόσο αυτή η επαφή εξελίχθηκε σε έναν παρατεταμένο πόλεμο παραμένει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας. Η θεωρία του Longrich προσθέτει μια ακόμη διάσταση στην προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο διαμορφώθηκε η ανθρώπινη ιστορία.

