Σαν σήμερα η μάχη στον στον Μελιγαλά το 1944

Η 15η Σεπτεμβρίου παραπέμπει στο 1944 και στον Μελιγαλά Μεσσηνίας, ένα χωριό που έγινε γνωστό για μια μάχη η οποία εξακολουθεί να μνημονεύεται, όπως και η «πηγάδα» του.

Η μνήμη της μάχης έχει περάσει κυρίως μέσα από την αντιπαράθεση της Αριστεράς με την άκρα Δεξιά, η οποία αντιμετωπίζει τον Μελιγαλά και την «πηγάδα» ως μνημείο πεσόντων «πατριωτών», θυμάτων δήθεν «κομμουνιστικής βαρβαρότητας». Στην πραγματικότητα, όμως, οι ηττημένοι ήταν Ταγματασφαλίτες, δωσίλογοι και εγκληματίες που είχαν συνεργαστεί με τους Γερμανούς.

Το πρώτο μαζικό Τάγμα Ασφαλείας στην Πελοπόννησο συγκροτήθηκε στα μέσα Μαρτίου του 1944. Τα μέλη του έδιναν όρκο πίστης στον Χίτλερ. Τον χειμώνα του 1943-44, οι Γερμανοί επιτελείς, διαπιστώνοντας ότι οι δυνάμεις τους δεν επαρκούσαν για να αντιμετωπίσουν τον ΕΛΑΣ και θέλοντας να αποφύγουν απώλειες «γερμανικού αίματος», αποφάσισαν να αξιοποιήσουν το αντικομμουνιστικό τμήμα του ελληνικού πληθυσμού εναντίον του αντάρτικου.

Ο Μελιγαλάς βρισκόταν στο στόχαστρο των ανταρτών ήδη από την άνοιξη του 1944, καθώς ήταν το στρατηγείο των Ταγμάτων Ασφαλείας. Από τον Μάιο ξεκίνησαν μαζικές στρατολογήσεις ταγματασφαλιτών στην Καλαμάτα και στον Μελιγαλά. Τον Ιούνιο και τον Ιούλιο συμμετείχαν μαζικά σε γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στον Ταΰγετο, τον Πάρνωνα και τη βόρεια ορεινή Πελοπόννησο, καθώς και στις θηριωδίες που ακολούθησαν.

Όταν οι Γερμανοί αποχώρησαν από την Καλαμάτα, στις 6 Σεπτεμβρίου 1944, η πόλη ήταν στα χέρια των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Χωροφυλακής, που ως τότε συνεργάζονταν με τους κατακτητές. Η Χωροφυλακή ήταν πλέον η μόνη εξουσία στην πόλη. Ο ΕΛΑΣ την περικύκλωσε, με σκοπό να αιχμαλωτίσει τις δυνάμεις των Ταγμάτων Ασφαλείας και της Χωροφυλακής. Η επίθεση άρχισε τα χαράματα της 9ης Σεπτεμβρίου και μέχρι το τέλος της ημέρας η πόλη είχε πέσει στα χέρια του ΕΛΑΣ, με τη βοήθεια των περισσότερων κατοίκων, που πήραν τα όπλα αναζητώντας τους υπεύθυνους για τα εγκλήματα σε βάρος τους.

Οι ΕΛΑΣίτες δύσκολα συγκρατούσαν τον κόσμο που ήθελε να λιντσάρει τους ταγματασφαλίτες. Περίπου 100-120 ταγματασφαλίτες διέφυγαν και κατέφυγαν στον Μελιγαλά. Ο ΕΛΑΣ κινήθηκε απευθείας εναντίον της πόλης, αφού ο Μελιγαλάς ήταν ταυτόχρονα σύμβολο και στρατηγείο των Ταγμάτων Ασφαλείας.

Η δύναμη των Ταγμάτων που υπερασπίστηκε τον Μελιγαλά ξεπερνούσε τους 1.000 άνδρες: περίπου 800 από τον Μελιγαλά, 100-120 που είχαν έρθει δύο ημέρες νωρίτερα από το Κοπανάκι, καθώς και όσοι είχαν διαφύγει από την Καλαμάτα. Η οχύρωση της πόλης ήταν ισχυρή. Ο ΕΛΑΣ πολιόρκησε τον Μελιγαλά με συνολική δύναμη περίπου 1.200 ανδρών. Απόπειρες συμβιβασμού απορρίφθηκαν και από τις δύο πλευρές.

Η επίθεση ξεκίνησε στις 5.30 το πρωί της 13ης Σεπτεμβρίου 1944. Ύστερα από τρεις ημέρες σκληρών μαχών, με βαριές απώλειες και στις δύο πλευρές, ο Μελιγαλάς έπεσε στα χέρια του ΕΛΑΣ.

Με τη λήξη της μάχης, στις 15 Σεπτεμβρίου, ακολούθησε βίαιη εισβολή αμάχων στον Μελιγαλά και ανεξέλεγκτη λεηλασία από πλήθος συγγενών θυμάτων των ταγματασφαλιτών, που ζητούσαν εκδίκηση. Σύμφωνα με έκθεση που διασώζεται στα αρχεία του ΚΚΕ, επρόκειτο για κατοίκους της Σκάλας, χωριού που είχε πυρποληθεί από τον γερμανικό στρατό. Στο πρώτο αυτό κύμα εκδίκησης, το οποίο διευκολύνθηκε και από την σκόπιμα πλημμελή φύλαξη των αιχμαλώτων, ακολούθησαν οργανωμένες εκτελέσεις.

Εκτός από περίπου 60 επικεφαλής των Ταγμάτων, στο ανταρτοδικείο που συγκροτήθηκε με επικεφαλής τους δικηγόρους Βασίλη Μπράβο και Γιάννη Καραμούζη καταδικάστηκαν συνοπτικά και πολλοί άλλοι, με βάση λίστες που είχαν δώσει στις υπεύθυνες του ΕΛΑΣ οι τοπικές εαμικές οργανώσεις. Τα κριτήρια της εκτέλεσης ή της απαλλαγής δεν ήταν πάντα σαφή, ενώ υπήρξαν και κατηγορίες για σφαγές αμάχων.

Ο Παντελής Μούτουλας σημειώνει ότι, ύστερα από τόσες επιδρομές των ταγματασφαλιτών στα χωριά, λεηλασίες, φόνους και βιασμούς, δεν μπορεί να θεωρηθεί βέβαιο πως η κρίση της δικαιοσύνης στον Μελιγαλά υπήρξε αδιάβλητη.

Οι εκτελέσεις έγιναν στην «πηγάδα», ένα εγκαταλειμμένο πηγάδι έξω από τον Μελιγαλά. Για να μην αναγνωριστούν οι δράστες, όπως συνηθιζόταν, την εκτέλεση ανέλαβε τμήμα του ΕΛΑΣ από άλλη περιοχή, πιθανότατα διμοιρία του 8ου Συντάγματος, με καταγωγή από την περιοχή Κοσμά-Τσιταλίων-Ασωπού.

Στις 17 Σεπτεμβρίου ο Άρης Βελουχιώτης πήγε στην Καλαμάτα, όπου οδηγήθηκαν ο νομάρχης Μεσσηνίας Περρωτής και άλλοι δωσίλογοι αξιωματούχοι. Στην κεντρική πλατεία το εξαγριωμένο πλήθος έσπασε τις γραμμές της ΕΛΑΣίτικης πολιτοφυλακής, οι αιχμάλωτοι λιντσαρίστηκαν και δώδεκα κρεμάστηκαν από τους φανοστάτες.

Ο αριθμός των εκτελεσθέντων υπολογίζεται σε περίπου 700 έως 1.100. Μετά τη διάδοση της είδησης, οι εκπρόσωποι του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ προσπάθησαν στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας να εξασφαλίσουν ομαλή μεταβίβαση της εξουσίας, περιορίζοντας τα φαινόμενα αντεκδίκησης.

Από τον Σεπτέμβριο του 1945 τελείται κάθε χρόνο μνημόσυνο για τους εκτελεσθέντες από τον ΕΛΑΣ, οργανωμένο από τις τοπικές αρχές, με συμμετοχή θεσμικών παραγόντων και, την περίοδο της δικτατορίας, ακόμη και κυβερνητικών στελεχών. Με χρήματα από έρανο του 1953 ανεγέρθηκαν στην περιοχή της «πηγάδας» παρεκκλήσι και σταυρός, ενώ η διαμόρφωση του χώρου ολοκληρώθηκε επί δικτατορίας.

Το μετεμφυλιακό καθεστώς παρουσίαζε τον Μελιγαλά ως σύμβολο της «κομμουνιστικής βαρβαρότητας». Στο ετήσιο μνημόσυνο και στις ομιλίες αποσιωπούνταν κάθε αναφορά στη δράση των νεκρών ως μελών των Ταγμάτων Ασφαλείας. Το 1982 το Υπουργείο Εσωτερικών έκρινε ότι οι εκδηλώσεις αυτές συντηρούσαν τη μισαλλοδοξία και τροφοδοτούσαν επί 40 χρόνια τον διχασμό, και αποφάσισε να σταματήσει η συμμετοχή επίσημων κρατικών αρχών. Την οργάνωση του μνημόσυνου ανέλαβε πλέον ο «Σύλλογος Θυμάτων Πηγάδας», που είχε ιδρυθεί το 1980.

Ο Μελιγαλάς υπήρξε μια άγρια, εκδικητική απονομή δικαιοσύνης. Από τη μία πλευρά ήταν η τελευταία πράξη ενός δράματος που έκλεινε· από την άλλη, μία από τις πρώτες πράξεις ενός νέου δράματος.