Γράφει η Δέσποινα Χιντζογλου-Αμασλιδου
«Όσα δεν ήξερα για το Βυζάντιο»
Για τα λουτρά καθαριότητας βρίσκουµε πολλές πληροφορίες σε κείµενα του: Προκόπιου, Θεόδωρου Μετοχίτη, Χούµνου, Πτωχοπρόδροµου, Ευστάθιου Θεσσαλονίκης, Ευστάθιου Μακρεµβολίτη, Κλήµη Αλεξανδρείας, ιατρού Ορειβάσιου και Αλέξανδρου Τραλλιανού. Η εντύπωση που έχουν µερικοί ότι οι Βυζαντινοί δεν αγαπούσαν την καθαριότητα είναι τελείως λανθασµένη. Ο Αρτεµίδωρος τον Β’ αιώνα σχολιάζει τον υπερβολικά µεγάλο αριθµό «βαλανείων» (δηµόσιων λουτρών), ο δε Προκόπιος παρατηρεί ότι ο µεγάλος αριθµός βαλανείων είναι ένδειξη πολιτισµού και ευδαιµονίας. Μεγάλα τέτοια λουτρά έκτισαν: ο Αναστάσιος Α’, ο Θεοδόσιος Β’, ο Ιουστινιανός κ.α.. Στα χρόνια του Θεοδοσίου Β’ υπήρχαν στην Κωνσταντινούπολη οκτώ µεγάλα δηµόσια λουτρά και 153 ιδιωτικά, στην Αλεξάνδρεια µετά την κατάληψή της από τους Άραβες βρέθηκαν 4.000, ενώ µετά την Άλωση της Πόλης ένας περιηγητής µέτρησε 100, εκ των οποίων τα µισά ήταν δίδυµα. Ο Χρυσόστοµος περιγράφει πόσο άσχηµα ένιωθαν οι Αντιοχείς όταν ο Θεοδόσιος Α’, για να τους τιµωρήσει για την επανάσταση του 387 µ.Χ., διέταξε να κλείσουν όλα τα βαλανεία.
«Φιλόλουτροι» λοιπόν οι Βυζαντινοί, αφού οι εντολές των Αγίων Αποστόλων συµβούλευαν και ο Κλήµης ο Αλεξανδρεύς επρότεινε: «Πολλάκις τῆς ἡµέρας λούεσθαι». Αναφέρεται µάλιστα, ότι όταν ο πατριάρχης Σισίνιος Α’ ρωτήθηκε γιατί λούζεται δύο φορές την ηµέρα, εκείνος απάντησε… γιατί δεν µπορώ τρεις! Τον ΙΒ’ αιώνα συνηθιζόταν το «λούεσθαι» τρεις φορές την εβδοµάδα, γι’ αυτό και το ποίηµα του Πτωχοπρόδροµου: «Αὐτός ὅταν ἐµάνθανε, λουτροῦ θύραν οὐκ εἶδεν καί τώρα λουτρακίζεται τρίτον τήν ἑβδοµάδα». Κατά τους χειµερινούς µήνες όµως αραίωναν λίγο τις επισκέψεις τους. Από τα τυπικά των µονών µαθαίνουµε ότι για τους µοναχούς µια-δυο φορές τον µήνα ή το συνηθέστερο µια φορά την εβδοµάδα ήταν το κανονικό. Βέβαια η πεποίθηση, ότι η «ἀλουσία» ευκολότερα σε πηγαίνει στον Παράδεισο, ήταν βαθιά εµπεδωµένη, όπως λέει και ο Θεόδωρος Στουδίτης: «Ἡ εἴσοδος εἰς τόν Παράδεισον διά ἐγκρατείας, ἀποχῆς κρεωφαγιῶν, οἰνοποσιῶν καί λουτρισµάτων».
Εκτός από τα δηµόσια και ιδιωτικά λουτρά υπήρχαν και τα µοναστηριακά, µέσα στα µοναστήρια ή στην αυλή τους, για τους µοναχούς και για τους ασθενείς που νοσηλεύονταν στους ξενώνες τους. Το λουτρό της νύφης ή της αρχόντισσας ήταν ολόκληρη ιεροτελεστία, της δε βασιλικής νύφης… µεγάλη γιορτή, µε ποµπή, µουσικούς και τραγουδιστές που έψαλλαν επευφηµίες. Τα δηµόσια λουτρά κτίζονταν συνήθως στο κέντρο της πόλης, ενώ τα ιδιωτικά στα σπίτια των πλουσίων και συναγωνίζονταν τα άλλα, σε πλούτο και καλαισθησία. Τα λουτρά έπαιρναν το όνοµα του ιδρυτού ή ανακαινιστή και άλλοτε είχαν ονόµατα ουδέτερα (Υγεία, Ίασις, Μέγα Λουτρόν, Θέρµα, Ίππος, Κάνθαρος κ.τ.λ.) και βέβαια ήταν ανδρικά, γυναικεία ή δίδυµα.
Σαν κτίσµατα τα λουτρά έµοιαζαν µε τα ρωµαϊκά, τα δε τουρκικά αργότερα ήταν τα βυζαντινά που υπήρχαν ήδη ή ήταν πιστά αντίγραφα αυτών. Το λουτρό είχε τρεις χώρους: το «ψυχρολούσιον» (κρύο), το «χλιαροψύχριον» (χλιαρό) για την αποτρίχωση και τις θεραπευτικές επαλείψεις, και το «θερµόν» για την εφίδρωση και την εντριβή. Η «δεξαµενή» (αίθουσα θερµού ή ψυχρού νερού) είχε σχήµα θολωτό, µε «ἐνδότερον καί ἐξώτερον θόλον» και καµιά φορά είχε δώδεκα θόλους. Υπήρχαν και τα «ἀπόδυτρα» όπου έβγαζαν τα ρούχα τους και τα παρέδιδαν στους υπηρέτες. Η εξωτερική πόρτα του λουτρού είχε ξύλινα θυρόφυλλα που έκλειναν προσεκτικά για να µη φεύγει ο ζεστός αέρας, οι ενδιάµεσες όµως πόρτες ήταν «βηλόθυρα», δηλαδή παραπετάσµατα. Οι τοίχοι ήταν καλυµµένοι µε ορθοµαρµάρωση, υπήρχαν αγάλµατα, κίονες, ψηφιδωτά, ωραίες γλυπτές κορνιζώσεις και πολυτελή κάτοπτρα. Οι εικόνες στους τοίχους παρίσταναν βασιλείς, πτηνά, φυτά, καρπούς, πρόσωπα της Μυθολογίας, ποιητές, φιλοσόφους και αστερισµούς. Τα λουτρά αυτά ήταν τόσο µεγάλα που µπορούσαν να εξυπηρετήσουν µέχρι και 2.000 άτοµα την ηµέρα. Στον χάλκινο λέβητα ή «χαλκεῖον» ζεσταινόταν το νερό και στην «ἐµβατήν» ή «πύελον» έµπαινε ο λουόµενος και έκαµνε το µπάνιο του, µε το νερό να τρέχει άφθονο και χλιαρό από τη «θερµορρόην».
Τα λουτρά θερµαίνονταν µε ζεστό αέρα µέσω εντοιχισµένων σωληνώσεων, που περιγράφονται λεπτοµερώς στους «Πανδέκτες». Χρησιµοποιούσαν ξύλα, φρύγανα, ξυλάνθρακες και το «Μηδικόν πῦρ», δηλαδή το πετρέλαιο. Το φως έµπαινε από τα παράθυρα και τους φωταγωγούς, αλλά δεν ήταν αρκετό (γι’ αυτό έµεινε η έκφραση: «ἐν σκοτεινοῖς λουτροῖς») και έτσι άρχισαν σιγά-σιγά να χρησιµοποιούνται κανδήλες λαδιού για τη φωταγώγησή τους. Από την αρχαιότητα ήταν καθιερωµένη η συνήθεια να γίνεται το µπάνιο µε άδειο στοµάχι κι αυτό συνεχίσθηκε στα βυζαντινά χρόνια, και σώζονται κείµενα του Αρτεµίδωρα, του Κλήµη, του Ορειβάσιου και του Λιβάνιου που το επιβεβαιώνουν. Τα λουτρά άνοιγαν κατά την 8η-9η ώρα της ηµέρας (δηλαδή περίπου στις 2 µ.µ.) και έκλειναν µε τη δύση του ηλίου (τους πρώτους αιώνες), ώσπου άρχισαν να λειτουργούν και τη νύχτα µε επαρκή φωτισµό. Γυναίκες και άνδρες λούζονταν ξεχωριστές µέρες, εκτός αν τα λουτρά ήταν δίδυµα. Λειτουργούσαν στην αρχή όλες τις µέρες της εβδοµάδας, αλλά αργότερα εφάρµοζαν την αργία της Κυριακής.
Οι υπηρέτες κρατώντας τα «λουτρικά» του αφέντη τους ξεκινούσαν για το λουτρό, για να προαναγγείλουν τον ερχοµό του και να του κρατήσουν θέση, κι αυτός ακολουθούσε έφιππος. Έβγαζε τα ρούχα του στο «ἀποδυτόν» και τα παρέδιδε στον ιµατιοφύλακα, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την ασφάλειά τους. Ύστερα τον άλειφαν µε ειδική αλοιφή για την αποφυγή εξανθηµάτων και µε άλλη για αποτρίχωση και εισερχόταν στο «θερµόν», όπου γινόταν η εφίδρωση, το τρίψιµο από έναν δούλο µε το «τρίπτρον» (υφασµάτινο τραχύ γάντι) ή το «σπαρτίον» φτιαγµένο από σπάρτο ή ύσσωπο (κάτι σαν φυτικό σφουγγάρι), µε σαπουνάδα («σάπων Γαλλικός») και µετά γινόταν η απόπλυσις. Άλλος τρόπος λουσίµατος ήταν στην «ἐµβατήν» µε το χλιαρό νερό, από την οποία όταν έβγαινε ο λουόµενος, ο δούλος τον παράχυνε πρώτα µε χλιαρό νερό και µετά µε ψυχρό. Τον σκούπιζαν, τον άλειφαν µύρα, ντυνόταν, ο δούλος τού ευχόταν: «Καλῶς ἐλούσω, καλῶς σοι ἔστω» κι ύστερα ανέβαινε στον επάνω όροφο να πιει «ἄκρατον οἴνον».
Μεριµνούσαν επίσης για φαγητό, και υπάρχουν αναφορές για γεύµατα πολυτελή, µαζί µε µουσική και χορό. Γενικά στα λουτρά ο θόρυβος ήταν ίδιος µε την αγορά και το θέατρο. Υπήρχαν και ανάκλιντρα µε µαλακά στρώµατα και µαξιλάρια σε ιδιαίτερους χώρους, όπου µπορούσαν να ξεκουραστούν και να κοιµηθούν όση ώρα ήθελαν. Ακόµη ήταν τόπος κουτσοµπολιού και βέβαια σ’ αυτό οι γυναίκες θριάµβευαν: ποιος ή ποια ήρθε, τι κουσούρια έχει στο σώµα, τι φιλοδώρηµα έδωσε στη βαλανεύτρια, τι καβγάς έγινε, πόσο ξιπασµένος είναι ο τάδε άρχοντας και άλλα παρόµοια.
Οι επαγγελµατίες των λουτρών ήταν πολίτες κατώτερης κοινωνικής τάξης ή δούλοι, και ήταν: ο «βαλανεύς», η «βαλανεύτρια», ο «ἐγκαύστης» (που φρόντιζε για το καµίνι του λουτρού), ο «λούστης», ο «περιχύτης», ο «ἐµβατάριος» (υπεύθυνος της «ἐµβατῆς»-δεξαµενής) και οι «καψάριοι» δηλαδή οι ιµατιοφύλακες. Τα δηµόσια λουτρά ήταν δωρεάν, αλλά κατά καιρούς επιβαλλόταν αµοιβή, το «βαλανικόν»… το µέχρι πριν λίγα χρόνια «λουτριάτικο» (στη Μακεδονία). Το «συλλούεσθαι» γενικά ήταν απαγορευµένο, αν και συχνά τα µέτρα χαλάρωναν. Τα «ἀνδρόγυνα» λουτρά (bains mixtes), που ίσχυαν κατά τα αρχαία ελληνικά και ρωµαϊκά χρόνια, συνεχίσθηκαν για λίγο τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, αλλά οι πατέρες της Εκκλησίας αντέδρασαν (Ιωάννης Χρυσόστοµος, Κλήµης ο Αλεξανδρεύς, άγιος Νείλος, Ευάγριος) και γρήγορα απαγορεύτηκαν µε νόµους και Συνόδους. Στα λουτρά της Αθήνας, κατά τον Γρηγόριο Θεολόγο, γίνονταν µια εποχή εκδηλώσεις-τελετές υποδοχής των νέων φοιτητών, κατά τις οποίες οι «νεοφώτιστοι» έρχονταν σε δύσκολη θέση και τότε οι καθηγητές αντιδρούσαν.
Τα λουτρά όµως ήταν κατάλληλοι χώροι και για φονικά… Στο λουτρό της δολοφονήθηκε η Φαύστα από ανθρώπους του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ο Κώνστας (εγγονός του Ηράκλειου) χτυπήθηκε στη Νότια Ιταλία από τον υπηρέτη του µε µια σαπουνοθήκη, ο Ρωµανός Αργυρός δέχθηκε δολοφονική επίθεση από ανθρώπους της Ζωής και του Μιχαήλ Παφλαγόνα, κι ο Αλέξιος Μούρτζουφλος τυφλώθηκε επίσης στο λουτρό του µε εντολή του πεθερού του.
Ακόµη εκεί κατέφευγαν οι φτωχοί τον χειµώνα (για να ζεσταθούν κοντά στην κάµινο) και ζητιάνευαν εκλιπαρώντας τους πλούσιους θαµώνες των λουτρών, αλλά εκεί σύχναζαν κι αυτοί που ζητούσαν (από ανώτερους αξιωµατούχους) υπογραφή χάριτος… για τους καταδικασµένους συγγενείς τους.
Για κάποιο λόγο οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι στα λουτρά σύχναζαν δαιµόνια, τα οποία εξόρκιζαν µε ευχές οι ιεράρχες: «Κατά τῶν πονηρῶν πνευµάτων τῶν ἐν βαλανείοις οἰκούντων», όντας δε δεισιδαίµονες, όταν ονειρεύονταν βαλανείο… σήµαινε ότι κάτι κακό θα τους συµβεί κι έτσι στους ονειροκρίτες το λουτρό είχε θέση πρώτη και σηµαντική («Ὀνειροκριτικόν» Αρτεµίδωρος και Αχµέτ).

