Ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης Γιώργος Κοντογιώργης βάζει στο μικροσκόπιο τις θεμελιώδεις έννοιες που συγκροτούν τη συλλογική μας ταυτότητα, ξεκινώντας από μια καίρια διάκριση: άλλο το έθνος κι άλλο το «nation» της δυτικής παράδοσης.
Για τον ίδιο, το έθνος είναι ένα φυσικό φαινόμενο που γεννιέται σε κοινωνίες που λειτουργούν με όρους ελευθερίας και δεν γνώρισαν φεουδαρχία. Έχει πολιτικό πρόταγμα την αυτοδιάθεση, σε αντίθεση με την εθνότητα που παραμένει μια απλή πολιτισμική κοινότητα. Το κράτος, όμως, είναι αυτό που γέννησε τον εθνικισμό, τον χρησιμοποίησε για να ομογενοποιήσει την κοινωνία και να επιβληθεί πάνω της, όπως έγινε στη Γαλλία με τους Βρετόνους.
Σήμερα, λέει ο Κοντογιώργης, το έθνος στεγάζεται μεν μέσα στο κράτος, αλλά το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αναπάντητο: ποιος ορίζει το εθνικό συμφέρον; Στην πράξη, το ορίζει ο εκάστοτε πρωθυπουργός στο πλαίσιο μιας «εκλόγιμης μοναρχίας», χωρίς καμία ουσιαστική συμμετοχή της κοινωνίας.
Σε αυτό το σημείο ο καθηγητής εισάγει μια κρίσιμη αντιπαράθεση: από τη μία υπάρχει το «έθνος του κράτους», όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην των πολιτών, κι από την άλλη το «έθνος της κοινωνίας», όπου η ίδια η κοινωνία γίνεται ο φορέας των αποφάσεων. Η ιστορική διαδρομή του ελληνισμού, από τις πόλεις-κράτη της αρχαιότητας μέχρι το Βυζάντιο, δείχνει ένα «κοσμοσύστημα» που ο Κοντογιώργης ονομάζει Γένος, μια πολυκεντρική οντότητα που δεν χωράει στο στενό καλούπι του δυτικού έθνους-κράτους. Το νεοελληνικό κράτος, ωστόσο, οικοδομήθηκε πάνω σε ένα απολυταρχικό δυτικό πρότυπο ξένο προς τη δημοκρατική παράδοση του ελληνισμού. Το αποτέλεσμα ήταν να περιθωριοποιηθεί η κοινωνία, να κυριαρχήσει η κομματοκρατία και να θεωρείται σήμερα «αντιδραστική» ακόμα και η ίδια η παραδοχή της ιστορικής συνέχειας του ελληνικού κόσμου.
Η πρόταση του Κοντογιώργη είναι ριζοσπαστική και βαθιά πολιτική με την ουσιαστική έννοια του όρου: μετάβαση από το κράτος-δυνάστη στην κοινωνία που γίνεται θεσμικός εταίρος του πολιτικού συστήματος. Όσο το έθνος παραμένει υπό τον έλεγχο του κράτους, η κοινωνία θα είναι υποτελής στις αποφάσεις των ηγετών της. Για να υπάρξει αληθινή δημοκρατία, οι πολίτες πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη του έθνους, να γίνουν οι ίδιοι φορείς της πολιτικής και να επανασυνδεθούν με μια παράδοση αυτοκυβέρνησης που, όπως επιμένει ο Κοντογιώργης, δεν είναι εισαγόμενη αλλά βαθιά ριζωμένη στο DNA του ελληνικού πολιτισμού.
