Στις 9 Ιουλίου 1821, η Κύπρος βίωσε μία από τις πιο τραγικές στιγμές της ιστορίας της. Ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός, πνευματικός ηγέτης του νησιού, απαγχονίστηκε από τις οθωμανικές αρχές μαζί με δεκάδες κληρικούς και προκρίτους. Η μορφή του έμελλε να γίνει σύμβολο του κυπριακού ελληνισμού και να ενταχθεί στο πάνθεον των εθνομαρτύρων της Ελληνικής Επανάστασης.
Γεννημένος το 1756, ο Κυπριανός έλαβε σπουδές στη Μονή Κύκκου και αργότερα στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Το 1810 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, σε μια εποχή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε παρακμή, αλλά η εξουσία της στο νησί παρέμενε αυστηρή. Ο Κυπριανός αναδείχθηκε γρήγορα σε ηγετική φυσιογνωμία, φροντίζοντας για την παιδεία, την έκδοση βιβλίων και την ενίσχυση της εθνικής συνείδησης των Ελληνοκυπρίων.
Όταν ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση στην ηπειρωτική Ελλάδα, ο Κυπριανός βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα σκληρό δίλημμα. Ως Αρχιεπίσκοπος και εκπρόσωπος του χριστιανικού πληθυσμού, γνώριζε ότι η Κύπρος δεν είχε στρατιωτική ισχύ για να ξεσηκωθεί αυτόνομα. Ωστόσο, αρνήθηκε να αποκηρύξει την Επανάσταση όταν το απαίτησαν οι οθωμανικές αρχές. Αντίθετα, φέρεται να είχε ήδη μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία και να βρισκόταν σε επικοινωνία με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, ενώ σύμφωνα με ιστορικές πηγές βοηθούσε οικονομικά τον αγώνα και ενθάρρυνε την αποστολή εθελοντών.
Η οθωμανική διοίκηση, φοβούμενη γενικευμένη εξέγερση στο νησί, αποφάσισε να δώσει ένα παραδειγματικό μάθημα. Στις 9 Ιουλίου 1821, ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός, οι τρεις μητροπολίτες Πάφου, Κιτίου και Κυρηνείας, καθώς και περίπου 470 κληρικοί και λαϊκοί προύχοντες, εκτελέστηκαν δημόσια στη Λευκωσία. Η σορός του Κυπριανού κρεμάστηκε από πλάτανο απέναντι από το σημερινό κτίριο της Αρχιεπισκοπής, ενώ ακολούθησε σφαγή του ελληνικού πληθυσμού σε πολλές περιοχές.
Η θυσία του Κυπριανού και των συν αυτώ αποτέλεσε μία από τις πρώτες μαζικές εκτελέσεις της Επανάστασης και συγκλόνισε τον ελληνισμό. Η Εκκλησία της Κύπρου τον κατέταξε επίσημα στο αγιολόγιό της, τιμώντας τη μνήμη του κάθε χρόνο στις 9 Ιουλίου. Το μνημείο που δεσπόζει σήμερα μπροστά από το Αρχιεπισκοπικό Μέγαρο στη Λευκωσία θυμίζει σε κάθε επισκέπτη τον άνθρωπο που έβαλε την ελευθερία πάνω από την ίδια του τη ζωή, σε μια εποχή που η Κύπρος πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος για τη συμμετοχή της στο όραμα της εθνικής παλιγγενεσίας.
