Εκτεταμένο δίκτυο ρωμαϊκών και βυζαντινών υποδομών αποκαλύπτεται κάτω από το ιστορικό μνημείο της Κωνσταντινούπολης.
Οι εργασίες έφεραν στο φως αρχαίες διαδρομές, ταφικούς θαλάμους και κατάλοιπα παλαιότερων οικοδομημάτων, ενώ εξετάζεται η δυνατότητα πρόσβασης των επισκεπτών σε τμήματα του υπόγειου χώρου. Περίπου 3.000 τόνους λάσπης και φερτών υλικών έχουν απομακρύνει από τον Φεβρουάριο του 2025 οι αρχαιολόγοι που πραγματοποιούν εργασίες κάτω από την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη, αποκαλύπτοντας νέα στοιχεία για το εκτεταμένο υπόγειο δίκτυο που αναπτύχθηκε στην περιοχή κατά τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο.
Οι εργασίες καθαρισμού και αρχαιολογικής διερεύνησης επιτρέπουν την πρόσβαση σε τμήματα των υπόγειων εγκαταστάσεων που παρέμεναν μέχρι σήμερα απροσπέλαστα. Παράλληλα, έρχονται στο φως αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που προηγούνται της ανέγερσης του σημερινού μνημείου, προσφέροντας νέα δεδομένα για την ιστορική εξέλιξη ενός από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά συγκροτήματα της Κωνσταντινούπολης.
Τα νεότερα στοιχεία παρουσιάστηκαν από τον καθηγητή Hasan Firat Diker, μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής της Αγίας Σοφίας, σε ομιλία με τίτλο «Η αρχαιολογία της Αγίας Σοφίας», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 16 Οκτωβρίου 2026, στον πολιτιστικό χώρο BlackBox του Μουσείου Ζωγραφικής και Γλυπτικής της Türkiye İş Bankası.
Ένα σύνθετο δίκτυο υπόγειων υποδομών
Σύμφωνα με τον Hasan Firat Diker, οι υπόγειες κατασκευές δεν εξυπηρετούσαν αποκλειστικά τις ανάγκες του θρησκευτικού συγκροτήματος, αλλά αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου συστήματος τεχνικών υποδομών της αρχαίας πόλης. Οι Ρωμαίοι μηχανικοί είχαν δημιουργήσει ένα εκτεταμένο δίκτυο σηράγγων, το οποίο συνδεόταν με την αποχέτευση και τη διαχείριση των ομβρίων υδάτων. Βασικός στόχος ήταν η απομάκρυνση των νερών από τους γύρω δρόμους και η διοχέτευσή τους προς τη θάλασσα, περιορίζοντας τα προβλήματα που προκαλούσαν οι βροχοπτώσεις στον αστικό ιστό.
Ο καθηγητής περιέγραψε την πολυπλοκότητα των υπόγειων διαδρομών, οι οποίες, όπως ανέφερε, θυμίζουν σε ορισμένα χαρακτηριστικά ένα σύγχρονο δίκτυο μετρό. Οι υποδομές αυτές αποτυπώνουν το επίπεδο τεχνικής γνώσης των μηχανικών της εποχής και τη σημασία που είχε η διαχείριση των υδάτων για τη λειτουργία της Κωνσταντινούπολης.
Στο πλαίσιο των σημερινών εργασιών έχει καθαριστεί υπόγεια διαδρομή μήκους περίπου 170 μέτρων, η οποία συνδέεται με ρωμαϊκή οδό του 5ου αιώνα μ.Χ. Η διαδρομή εκτείνεται από την περιοχή του Σαραϊμπουρνού προς την κατεύθυνση της Μικρής Αγίας Σοφίας. Η συγκεκριμένη οδός είχε εντοπιστεί και τεκμηριωθεί από τον Γερμανό αρχαιολόγο Alfons Maria Schneider. Οι υπόγειες κατασκευές είχαν επίσης καταγραφεί από τον ίδιο και το Βυζαντινό Ινστιτούτο της Αμερικής το 1943, ενώ το 2017 η ομάδα του Diker πραγματοποίησε νέες αυτοψίες και συμπληρωματικές έρευνες στο εσωτερικό και στον περιβάλλοντα χώρο του μνημείου.
Ευρήματα που προηγούνται της σημερινής Αγίας Σοφίας
Ιδιαίτερη αρχαιολογική σημασία παρουσιάζουν τα ευρήματα που συνδέονται με τις παλαιότερες οικοδομικές φάσεις της Αγίας Σοφίας. Όπως εξήγησε ο Diker, το σημερινό μνημείο είναι το τρίτο που ανεγέρθηκε στην ίδια θέση. Τα δύο προηγούμενα οικοδομήματα καταστράφηκαν, το πρώτο από πυρκαγιά και το δεύτερο κατά τη Στάση του Νίκα, τη μεγάλη εξέγερση που συγκλόνισε την Κωνσταντινούπολη το 532 μ.Χ.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, τα θεμέλια της πρώτης Αγίας Σοφίας βρίσκονται περίπου 2,3 μέτρα κάτω από το επίπεδο του σημερινού κτιρίου. Η διαφορά αυτή συνδέεται με τις διαδοχικές οικοδομικές φάσεις και τις μεταβολές της στάθμης του εδάφους στην περιοχή μέσα στους αιώνες. Το βορειοανατολικό τμήμα του συγκροτήματος θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς διατηρεί πολλαπλά αρχαιολογικά στρώματα. Στην ίδια περιοχή, ο αρχαιολόγος Muzaffer Ramazanoglu είχε εντοπίσει το 1946 ένα υπόγειο ταφικό συγκρότημα με τέσσερις συνεχόμενους θαλάμους.
Η σημερινή ερευνητική ομάδα προχώρησε στον καθαρισμό τόσο του ανώτερου όσο και του κατώτερου τμήματος των θαλάμων, ενώ πραγματοποίησε ανασκαφή σε επιπλέον βάθος περίπου 1,5 μέτρου κάτω από το συγκρότημα. Η απομάκρυνση των επιχώσεων αποκάλυψε ότι τα συγκεκριμένα κατάλοιπα ανήκουν σε αρχιτεκτονική φάση παλαιότερη από τη σημερινή Αγία Σοφία. Η παρουσία μεγάλων ποσοτήτων λάσπης είχε καλύψει τους χώρους, καθιστώντας αναγκαίες τις εκτεταμένες εργασίες καθαρισμού για τη μελέτη τους.
Ίχνη από το ιστορικό περιβάλλον του μνημείου
Η αρχαιολογική έρευνα δεν περιορίζεται στις υπόγειες σήραγγες. Οι ειδικοί εξετάζουν επίσης στοιχεία από το ευρύτερο αρχιτεκτονικό περιβάλλον της Αγίας Σοφίας, αναζητώντας πληροφορίες για τις κατασκευές που την περιέβαλλαν σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ίχνη ενός περίστυλου αιθρίου, το οποίο αναφέρεται σε περιγραφές Ευρωπαίων περιηγητών έως και τον 17ο αιώνα.
Ο Diker παρουσίασε ακόμη την ιστορία του μεντρεσέ του Φατίχ, ενός ισλαμικού εκπαιδευτικού ιδρύματος που ιδρύθηκε με εντολή του σουλτάνου Μωάμεθ Β΄, μετά την οθωμανική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης. Το κτίριο κατεδαφίστηκε το 1869 και ανοικοδομήθηκε εκ νέου τη δεκαετία του 1870. Σε μεταγενέστερη περίοδο χρησιμοποιήθηκε ως ορφανοτροφείο, προτού κατεδαφιστεί ξανά. Η ανακατασκευή του συγκροτήματος ξεκίνησε το 2017 και στη συνέχεια παραδόθηκε στο Πανεπιστήμιο Βακουφίων Fatih Sultan Mehmet.
Οι έρευνες που βρίσκονται σε εξέλιξη αποτελούν συνέχεια παλαιότερων προσπαθειών αρχαιολογικής τεκμηρίωσης. Σημαντικές εργασίες είχαν πραγματοποιηθεί το 1935 και το 1936 από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και αμερικανική ερευνητική ομάδα, ενώ μεταγενέστερες μελέτες συνέβαλαν στην καταγραφή των υπόγειων εγκαταστάσεων.
Σχέδια για την ανάδειξη των υπόγειων χώρων
Επόμενος στόχος της Επιστημονικής Επιτροπής είναι να καταστούν προσβάσιμα στους επισκέπτες μεγαλύτερα τμήματα του υπόγειου δικτύου, εφόσον αυτό καταστεί εφικτό με βάση τις απαιτήσεις προστασίας και διατήρησης των αρχαιολογικών καταλοίπων. Στα σχέδια περιλαμβάνεται η δημιουργία μουσειολογικής έκθεσης, η οποία θα παρουσιάζει τα ευρήματα και θα εξηγεί τις διαδοχικές φάσεις της ιστορίας της Αγίας Σοφίας. Με αυτόν τον τρόπο, οι υπόγειες εγκαταστάσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα νέο πεδίο ανάδειξης της ιστορικής και αρχιτεκτονικής αξίας του μνημείου.
Η απομάκρυνση χιλιάδων τόνων επιχώσεων δεν αφορά, επομένως, μόνο την αποκάλυψη κρυμμένων διαδρόμων. Προσφέρει τη δυνατότητα πληρέστερης κατανόησης της αρχαίας πόλης, των τεχνικών υποδομών της και των οικοδομικών μεταβολών που διαμόρφωσαν την περιοχή γύρω από την Αγία Σοφία. Οι εργασίες συνεχίζονται, με την επιστημονική ομάδα να επιδιώκει τη συστηματική καταγραφή και προστασία των ευρημάτων, ώστε το υπόγειο τμήμα του ιστορικού συγκροτήματος να αναδειχθεί ως ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο της μακραίωνης ιστορίας της Κωνσταντινούπολης.
