Ο Πυθαγόρας, ως μεγάλος μύστης, έθετε στους μαθητές του ως βασική πρακτική άσκηση την αυτογνωσία. Κατά τον Ιάμβλιχο (3ος αι. μ.Χ.), οι μαθητές του χωρίζονταν σε τέσσερις βαθμίδες: τους ακουστικούς, που μόνο άκουγαν χωρίς να ρωτούν ή να μιλούν· τους μαθηματικούς, που φιλοσοφούσαν με αριθμούς ως ερμηνευόμενα σύμβολα· τους φυσικούς, που εισέρχονταν σε πληρέστερη γνώση της φύσης και των όντων· και την τέταρτη τάξη, που κατείχε την ανώτατη μύηση και γνώση.
Η άσκησή τους ξεκινούσε από μυστηριακές αρετές: πρώτα τη σιγή και την εχεμύθεια. Έτσι καλλιεργούσαν τη θεληματική χρήση του νου, την ηρεμία, την αταραξία και την κατεύθυνση της σκέψης σύμφωνα με την ηθική και τη λογική, όχι με το συναίσθημα ή την τυχαία παρόρμηση. Περιόριζαν ορμές, επιθυμίες, ορέξεις και πάθη, όσα εμποδίζουν την αυτογνωσία.
Ο Πυθαγόρας όριζε επίσης στους μαθητές να ασκούν στην καθημερινή ζωή αρετές: ευσέβεια προς το θείο, τήρηση του όρκου και κάθε υπόσχεσης, τιμή προς τους γονείς, εγκράτεια σε φαγητό, ποτό, ύπνο, σαρκικές επιθυμίες και θυμό, αποφυγή αισχρών πράξεων ακόμη και όταν κανείς είναι μόνος, δικαιοσύνη στα έργα και στα λόγια, συναίσθηση του θανάτου ώστε να ζει κανείς αγνά και ενάρετα, λιτότητα με μέτρο σε τροφή, ποτό και γυμναστική, προφύλαξη της ελευθερίας, προσευχή πριν από κάθε έργο, κάθαρση σώματος και ψυχής, και διαρκή επιδίωξη της φρόνησης, με άριστο κυβερνήτη τον νου.
Το αποκορύφωμα της πυθαγόρειας άσκησης ήταν ο βραδινός αυτοέλεγχος πριν από τον ύπνο. Τα Χρυσά Έπη συνιστούν να μην παραδίδεται κανείς στον ύπνο πριν εξετάσει ένα προς ένα τα έργα της ημέρας με τρία ερωτήματα:
Πού παρέβην;
Τι έπραξα;
Τι όφειλα να κάνω και δεν το ολοκλήρωσα;
Η ανασκόπηση αρχίζει από το πρώτο έργο της ημέρας και φτάνει στο τελευταίο. Για τα κακά έργα ο άνθρωπος επιπλήττει τον εαυτό του, για τα καλά χαίρεται. Αυτά να μελετά, αυτά να ασκεί, αυτά να αγαπά.
Αν μόνο αυτό το απόσπασμα της πυθαγόρειας διδασκαλίας σωζόταν, θα αρκούσε για να δείξει το ηθικό της ύψος. Πέρασαν όμως 2.500 χρόνια και αυτή η μέθοδος ανύψωσης του Εγώ μέσω αυτοελέγχου και καθημερινής αυτοκριτικής δεν εφαρμόστηκε συστηματικά στην εκπαίδευση. Αυτό δεν είναι παράδοξο: η μαζική εκπαίδευση άρχισε τον 19ο αιώνα και οργανώθηκε συστηματικότερα τον 20ό. Οι επιτυχίες των θετικών επιστημών γοήτευσαν τους σχεδιαστές των προγραμμάτων, που πίστεψαν στην παντοδυναμία της ετερογνωσίας, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για την αυτογνωσία. Έτσι παρέμεινε μια κεφαλαιώδης έλλειψη σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.
Είναι ακατανόητο να καταβάλλονται τόσοι κόποι, δαπάνες και αγωνίες για τη γνώση του έξω κόσμου, ενώ το ίδιο το νοούν Εγώ — το εκλεκτό, το μεγάλο, το θείο μέσα στον άνθρωπο — να μη λαμβάνει ούτε λίγα λεπτά καθημερινής προσοχής. Σήμερα, που η ετερογνωσία έχει φτάσει σε καταπληκτικά επιτεύγματα, είναι αναγκαίο να στραφεί ο άνθρωπος και στην αυτογνωσία. Τι όφελος αν οι επιστήμονες ζυγίζουν τα άστρα, μετρούν τα πρωτόνια και τα ηλεκτρόνια και απελευθερώνουν τεράστια ενέργεια, αν δεν αποκαλύψουν και δεν αξιοποιήσουν την εξίσου θαυμαστή δυναμικότητα που κρύβεται μέσα στο Εγώ;
Κάθε πνευματική και ηθική κατάκτηση συντελείται με τον ανθρώπινο νου. Το Εγώ νοεί, επινοεί και αποκαλύπτει τους νόμους της φύσης. Οι ερευνητές θα ανακάλυπταν ίσως περισσότερα και ωφελιμότερα, αν μοίραζαν ισόρροπα τον χρόνο τους ανάμεσα στη μελέτη της φύσης και στη μελέτη της φύσης του ανθρώπινου Εγώ, υποδεικνύοντας σε κάθε άνθρωπο την αυτομελέτη και την αυτοκαλλιέργεια.
Ο Μάρκος Αυρήλιος παραγγέλλει: «Εἰς ἑαυτὸν συνελοῦ», συγκεντρώσου στον εαυτό σου, και «ἔνδον βλέπε», κοίτα μέσα σου, γιατί «ἔνδον ἡ πηγὴ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ ἀεὶ ἀναβλύειν δυναμένη, ἐὰν ἀεὶ σκάπτης». Η πηγή του αγαθού, δηλαδή αυτού που σώζει και ωφελεί, βρίσκεται μέσα στο Εγώ. Αναβλύζει όταν το Εγώ την ανασκάπτει με τον στοχασμό, αυτογνωρίζεται, καλλιεργεί τις ικανότητές του, καταστέλλει ορμές και πάθη. Τότε, διαυγής σαν πηγή, αναβλύζει από μέσα του χαρά και ευτυχία και πλημμυρίζει το Είναι του.
Το κλειδί της θύρας προς την ευδαιμονία είναι η αυτογνωσία. Με αυτήν ο άνθρωπος προχωρά ταχύτερα και σταθερότερα στη γνώση και τη μάθηση, των οποίων την κορυφή κατέχει η απρόσιτη για τον άνθρωπο Σοφία. Φτάνει στη δυνατή γαλήνη και ηρεμία πνεύματος και ψυχής, προϋποθέσεις της ευτυχίας. Οδηγείται με την ηθική ζωή στην τελείωση, τον μοναδικό και ύψιστο σκοπό της γήινης ύπαρξής του.
