Μικρό κομμάτι περγαμηνής μόλις 6,6 επί 7,7 εκατοστά αποκαλύπτει στίχους από τη 12η ραψωδία του ομηρικού έπους – Πιθανότατα προερχόταν από μια αρχαία «έκδοση τσέπης» της «Οδύσσειας»
Ένα μικροσκοπικό θραύσμα περγαμηνής, ηλικίας περίπου 1.700 ετών, έφερε στο φως ένα κομμάτι της «Οδύσσειας» του Ομήρου, το οποίο παρέμενε κρυμμένο για δεκαετίες ανάμεσα σε αρχαία χειρόγραφα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης στην Ολλανδία.
Η ανακάλυψη έγινε από τον δρ Μαρκ ντε Κράι, ειδικό στην ελληνική λογοτεχνία και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Radboud, ο οποίος μελετούσε αρχαία χειρόγραφα της συλλογής. Ανάμεσα στα τεκμήρια εντόπισε ένα φθαρμένο και αποχρωματισμένο κομμάτι περγαμηνής, το οποίο αρχικά θεωρούνταν ένα μάλλον ασήμαντο θραύσμα του 7ου αιώνα.
Η προσεκτικότερη εξέταση, όμως, αποκάλυψε ότι επρόκειτο για κάτι πολύ σημαντικότερο. Ο ερευνητής αναγνώρισε λέξεις που παρέπεμπαν στα ομηρικά έπη και, έπειτα από περαιτέρω μελέτη, διαπιστώθηκε ότι το κείμενο προέρχεται από τη 12η ραψωδία της «Οδύσσειας». Το εύρημα έχει διαστάσεις μόλις 6,6 επί 7,7 εκατοστά.
Οι στίχοι από τη δραματική περιπέτεια στη Θρινακία
Το απόσπασμα αφορά ένα από τα πιο δραματικά σημεία του ταξιδιού του Οδυσσέα. Ο ήρωας και οι σύντροφοί του έχουν φτάσει στη Θρινακία, το νησί του θεού Ήλιου. Παρά τις προειδοποιήσεις του Οδυσσέα, οι σύντροφοί του, έχοντας μείνει χωρίς επαρκή τροφή, σκοτώνουν και τρώνε τα ιερά βόδια του Ήλιου.
Όταν ο θεός πληροφορείται τι έχει συμβεί, ζητά από τον Δία να τιμωρήσει τους θνητούς. Η τιμωρία έρχεται με μια καταστροφική καταιγίδα, η οποία διαλύει το πλοίο του Οδυσσέα και οδηγεί στον θάνατο όλους τους συντρόφους του. Μόνο ο ίδιος ο Οδυσσέας επιβιώνει.
Οι στίχοι του θραύσματος αποτυπώνουν ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία ο Ήλιος αντιλαμβάνεται την πράξη των ανδρών του Οδυσσέα. Πρόκειται για ένα κομβικό σημείο της αφήγησης, καθώς σηματοδοτεί το τέλος των περιπετειών του ήρωα με τους συντρόφους του και την είσοδό του στην τελική φάση της επιστροφής του στην Ιθάκη.
Μια «Οδύσσεια τσέπης» του 3ου ή 4ου αιώνα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τι αποκαλύπτει το θραύσμα για τον τρόπο με τον οποίο διαβαζόταν ο Όμηρος στην ύστερη αρχαιότητα. Σύμφωνα με τους ερευνητές του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης, η περγαμηνή αποτελούσε τμήμα ενός κώδικα, δηλαδή ενός βιβλίου με σελίδες, και όχι ενός παπύρου σε μορφή κυλίνδρου.
Μάλιστα, εκτιμάται ότι επρόκειτο για μια μικρού μεγέθους, φορητή έκδοση ολόκληρης της «Οδύσσειας», περίπου στο μέγεθος ενός σύγχρονου Kindle. Το βιβλίο πιθανότατα ανήκε σε κάποιον θαυμαστή του Ομήρου που ζούσε στην περιοχή του Φαγιούμ της Αιγύπτου, γύρω στο 300 μ.Χ.
Το γεγονός ότι η «Οδύσσεια» υπήρχε σε μια τόσο μικρή και φορητή έκδοση αποτελεί ένα ενδιαφέρον στοιχείο για τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας κατά τη ρωμαϊκή και ύστερη αρχαιότητα.
Πώς βρέθηκε στην Ουτρέχτη
Η ιστορία του θραύσματος δεν ξεκινά στην Ολλανδία. Στα μέσα του 20ού αιώνα, το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης απέκτησε μια συλλογή παλαιοχριστιανικών χειρογράφων από τους κληρονόμους του Γερμανού μελετητή Carl Schmidt.
Η πλειονότητα των χειρογράφων ήταν γραμμένη σε περγαμηνή και στην κοπτική γλώσσα, δηλαδή στην αιγυπτιακή γλώσσα που χρησιμοποιούσε το ελληνικό αλφάβητο. Η συλλογή περιείχε, ωστόσο, και αιγυπτιακούς και ελληνικούς παπύρους.
Μέσα σε αυτό το υλικό βρισκόταν και το συγκεκριμένο φθαρμένο κομμάτι περγαμηνής. Ο Μαρκ ντε Κράι το εντόπισε κατά τη διάρκεια ερευνητικού προγράμματος για τη μελέτη και δημοσίευση των αρχαίων χειρογράφων της ειδικής συλλογής του πανεπιστημίου. Η μικρή, προσεγμένη γραφή ήταν ένα από τα στοιχεία που τον οδήγησαν να εξετάσει πιο προσεκτικά το εύρημα.
Μόλις περίπου 30 αντίστοιχα θραύσματα παγκοσμίως
Η σημασία της ανακάλυψης συνδέεται και με τη σπανιότητα των συγκεκριμένων τεκμηρίων. Σύμφωνα με το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, έχουν εντοπιστεί περίπου 30 αντίστοιχα θραύσματα της «Οδύσσειας». Κάθε νέο χειρόγραφο επομένως προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στην εικόνα που έχουν οι ερευνητές για τη μετάδοση του ομηρικού κειμένου στην αρχαιότητα.
Το συγκεκριμένο θραύσμα είναι γραμμένο και στις δύο πλευρές και φαίνεται ότι αποτελούσε τμήμα μιας μεγαλύτερης σελίδας του κώδικα. Το μικρό μέγεθος του βιβλίου πιθανόν συνέβαλε στο να διατηρηθεί το συγκεκριμένο φύλλο μέσα στους αιώνες. Παραμένει άγνωστο, πάντως, πώς ακριβώς το θραύσμα από την αρχαία Αίγυπτο κατέληξε στη συλλογή της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης.
Η 12η ραψωδία ως σημείο καμπής
Η συγκεκριμένη σκηνή δεν έχει μόνο αρχαιολογικό και φιλολογικό ενδιαφέρον. Καταλαμβάνει και μια ιδιαίτερα σημαντική θέση στη δομή της «Οδύσσειας». Η 12η ραψωδία ολοκληρώνει την αφήγηση του Οδυσσέα προς τους Φαίακες για όσα έζησε μετά την αναχώρησή του από την Τροία. Μετά την καταστροφή του πλοίου και τον θάνατο των συντρόφων του, ο Οδυσσέας συνεχίζει μόνος το ταξίδι του.
Όπως σημειώνει το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, το επεισόδιο με τα βόδια του Ήλιου αποτελεί ουσιαστικά σημείο καμπής στην εξέλιξη της «Οδύσσειας». Από εκεί και μετά, ο ήρωας βρίσκεται μόνος και η αφήγηση οδηγείται προς την επιστροφή του στην Ιθάκη.
Ένα ακόμη ομηρικό εύρημα μέσα στο 2026
Η ανακάλυψη στην Ουτρέχτη έρχεται σε μια χρονιά κατά την οποία οι αρχαιολόγοι και οι ερευνητές έχουν φέρει στο φως και άλλο σημαντικό εύρημα που συνδέεται με τον Όμηρο. Στην Αίγυπτο εντοπίστηκαν θραύσματα παπύρου με αποσπάσματα από την «Ιλιάδα», τα οποία είχαν βρεθεί σε μούμια ρωμαϊκής εποχής. Η νέα ανακάλυψη στην Ολλανδία προσθέτει έτσι ένα ακόμη σπάνιο τεκμήριο στη μελέτη της χειρόγραφης παράδοσης των δύο μεγάλων ομηρικών επών.
Περίπου 1.700 χρόνια μετά τη δημιουργία του, ένα μικρό κομμάτι περγαμηνής υπενθυμίζει με έναν ιδιαίτερο τρόπο ότι η «Οδύσσεια» δεν αποτελεί μόνο ένα έργο της αρχαιότητας, αλλά ένα κείμενο που διαβάστηκε, αντιγράφηκε και ταξίδεψε μέσα στους αιώνες, φτάνοντας μέχρι τις συλλογές μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής βιβλιοθήκης.
