Ένα θεμελιώδες κεφάλαιο της ευρωπαϊκής ανθρωπιστικής παράδοσης αναθεωρείται αυτή την εβδομάδα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά από μήνες έντονων διαπραγματεύσεων και πολιτικών αντιπαραθέσεων, άνοιξε επισήμως τον δρόμο για τη δημιουργία κέντρων απέλασης σε τρίτες χώρες.
Πρόκειται για μια απόφαση που οι υποστηρικτές της χαρακτηρίζουν ως «ρεαλιστική λύση» στο μεταναστευτικό, αλλά οι επικριτές της βλέπουν ως μια «επικίνδυνη οπισθοδρόμηση» που απειλεί να μετατρέψει την Ευρώπη σε μια ήπειρο-φρούριο.
Η νομική βάση: Ένας νέος κανονισμός με σαρωτικές αλλαγές
Τον περασμένο Μάρτιο, η ολομέλεια του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου στο Στρασβούργο ενέκρινε με ψήφους 389 υπέρ και 206 κατά τον νέο ευρωπαϊκό κανονισμό επιστροφών (Return Regulation). Ο κανονισμός αυτός δίνει τη δυνατότητα στα κράτη-μέλη να συνάπτουν διμερείς συμφωνίες με χώρες εκτός ΕΕ για τη δημιουργία κέντρων όπου θα κρατούνται αιτούντες άσυλο των οποίων η αίτηση έχει απορριφθεί, πριν από την τελική τους απέλαση.
Η νέα νομοθεσία δεν περιορίζεται μόνο στα κέντρα. Αυστηροποιεί δραστικά το υφιστάμενο πλαίσιο: αυξάνει τη μέγιστη περίοδο κράτησης για όσους αναμένουν απέλαση και επιμηκύνει τις απαγορεύσεις εισόδου για όσους επιστρέφονται.
Μόλις έναν μήνα αργότερα, τον Μάιο του 2026, και τα 46 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, συμπεριλαμβανομένων χωρών εκτός ΕΕ, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, υπέγραψαν μια κοινή πολιτική διακήρυξη στη Μολδαβία. Η διακήρυξη ήταν ξεκάθαρη: επιβεβαίωσε το «αδιαμφισβήτητο κυρίαρχο δικαίωμα» κάθε κράτους να ελέγχει τα σύνορά του και να διαχειρίζεται τις επιστροφές μεταναστών χωρίς νομική βάση παραμονής.
Ο χάρτης πορείας: Πέντε χώρες ηγούνται του εγχειρήματος
Στην πρώτη γραμμή αυτής της πρωτοβουλίας βρίσκονται πέντε κράτη-μέλη: η Γερμανία, η Αυστρία, η Ολλανδία, η Δανία και η Ελλάδα. Οι χώρες αυτές έχουν ήδη συμφωνήσει σε έναν κοινό οδικό χάρτη και στοχεύουν να έχουν υπογράψει συμφωνίες με τρίτες χώρες έως το τέλος του 2026.
Ποιες είναι όμως αυτές οι χώρες-υποδοχείς; Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές που επικαλούνται έγγραφα εργασίας των Βρυξελλών, οι συζητήσεις βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο με διάφορα έθνη, κυρίως στην Αφρική και την Κεντρική Ασία. Το όνομα της Ουγκάντας ακούγεται έντονα, όπως επίσης της Αιγύπτου, της Τυνησίας, της Μαυριτανίας, του Ουζμπεκιστάν και της Αρμενίας. Πρόκειται για χώρες που, για διαφορετικούς λόγους η καθεμία, βλέπουν σε αυτές τις συμφωνίες είτε οικονομικά οφέλη είτε ενίσχυση του διπλωματικού τους αποτυπώματος.
Αντιδράσεις: «Νομικές μαύρες τρύπες» και συγκρίσεις με την Αυστραλία
Ωστόσο, η απόφαση έχει προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων από την κοινότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι επικριτές προειδοποιούν ότι τα κέντρα αυτά κινδυνεύουν να εξελιχθούν σε «νομικές μαύρες τρύπες». Τι σημαίνει αυτό; Ότι εντός των κέντρων αυτών, που θα λειτουργούν σε τρίτες χώρες, η ευθύνη για την τήρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων καθίσταται ασαφής. Η ΕΕ θα έχει πληρώσει, αλλά η τρίτη χώρα θα έχει την επιχειρησιακή ευθύνη. Τι θα συμβεί, ρωτούν οι οργανώσεις, εάν ένας κρατούμενος υποστεί βασανιστήρια ή απάνθρωπη μεταχείριση σε μια χώρα με χαμηλότερα πρότυπα προστασίας;
Η σύγκριση με το αμφιλεγόμενο σύστημα της Αυστραλίας, γνωστό ως «Pacific Solution», είναι αναπόφευκτη. Η Αυστραλία για χρόνια μετέφερε αιτούντες άσυλο σε κέντρα κράτησης στη Ναουρού και την Παπούα Νέα Γουινέα, μια πρακτική που έχει επικριθεί έντονα από τα Ηνωμένα Έθνη και οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία. «Αυτό που η ΕΕ σχεδιάζει είναι μια ευρωπαϊκή εκδοχή του ICE (της αμερικανικής υπηρεσίας μετανάστευσης), μόνο που αντί να συμβαίνει στα σύνορά της, θα συμβαίνει μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, στην Αφρική ή την Κεντρική Ασία», σχολίασε χαρακτηριστικά ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες.
Το πολιτικό πλαίσιο: Η άνοδος της «ρεαλιστικής δεξιάς»
Η συμφωνία αυτή δεν ήρθε στο κενό. Είναι το αποτέλεσμα μιας σταδιακής μετατόπισης του ευρωπαϊκού πολιτικού κέντρου βάρους προς τα δεξιά τα τελευταία χρόνια. Οι κυβερνήσεις που αντιμετωπίζουν πίεση από τα εθνικά τους ακροδεξιά κόμματα έχουν υιοθετήσει μια όλο και πιο σκληρή γλώσσα για τη μετανάστευση.
Ο όρος «ρεαλιστική λύση» ακούγεται πλέον σε κάθε διάσκεψη κορυφής. Η ιδέα ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να φιλοξενήσει όλους όσους επιθυμούν να εισέλθουν στο έδαφός της έχει γίνει κυρίαρχη αφήγηση. Τα κέντρα απέλασης σε τρίτες χώρες παρουσιάζονται ως ο μόνος τρόπος για να σπάσει το επιχειρηματικό μοντέλο των διακινητών: αν ο αιτών γνωρίζει ότι δεν πρόκειται να παραμείνει στην Ευρώπη αλλά θα μεταφερθεί σε μια τρίτη χώρα, το κίνητρο για το επικίνδυνο ταξίδι μειώνεται, υποστηρίζουν οι θιασώτες της πολιτικής.
Τι μένει τώρα: Οι τριμερείς διαπραγματεύσεις
Παρά την πολιτική συμφωνία και την ηχηρή διακήρυξη, το νομοθετικό οικοδόμημα δεν είναι ακόμη πλήρες. Ο νέος κανονισμός βρίσκεται αυτή τη στιγμή στο στάδιο των τριμερών διαπραγματεύσεων, των λεγόμενων «τριλόγων», μεταξύ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου της ΕΕ και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ειδικοί επί ευρωπαϊκών θεμάτων εκτιμούν ότι η οριστική έγκριση και η έναρξη εφαρμογής του νέου πλαισίου ενδέχεται να ολοκληρωθεί εντός του 2027.
Μέχρι τότε, η Ευρώπη κινείται σε μια λεπτή γραμμή. Από τη μία πλευρά, η ανάγκη να διαχειριστεί τις μεταναστευτικές ροές, να προστατεύσει τα σύνορά της και να στείλει ένα μήνυμα αποτροπής. Από την άλλη, η ιστορική της δέσμευση στο διεθνές δίκαιο για τους πρόσφυγες και στις αρχές της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Το ερώτημα που μένει να απαντηθεί δεν είναι μόνο εάν η πολιτική αυτή θα εφαρμοστεί, αλλά εάν η Ευρώπη μπορεί να κοιτάξει τον εαυτό της στον καθρέφτη την επόμενη ημέρα. Μια Ευρώπη που φτιάχνει κέντρα κράτησης σε άλλες ηπείρους, μακριά από τα μάτια των δημοσιογράφων και των επιθεωρητών, είναι ακόμα η Ευρώπη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που γνωρίζαμε;
Η απάντηση, όταν έρθει, πιθανότατα δεν θα γραφτεί στις Βρυξέλλες ή το Στρασβούργο. Θα γραφτεί στα στρατόπεδα που ενδεχομένως χτιστούν στην Ουγκάντα ή το Ουζμπεκιστάν. Και τότε, όλοι θα ξέρουμε.
