Κάθε χρόνο στις 21 Μαΐου, ανήμερα της εορτής των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, η Ελλάδα γίνεται μάρτυρας μιας μοναδικής θρησκευτικής και πολιτιστικής εμπειρίας: των Αναστεναρίων.
Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό έθιμο με ρίζες που χάνονται βαθιά στον χρόνο, όπου οι πρωταγωνιστές του –οι λεγόμενοι Αναστενάρηδες– βαδίζουν ξυπόλυτοι πάνω σε αναμμένα κάρβουνα, κρατώντας τις ιερές εικόνες των Αγίων.
Το έθιμο, με έντονα διονυσιακά και χριστιανικά στοιχεία, τελείται σήμερα σε περιοχές της Μακεδονίας, όπως ο Λαγκαδάς, η Αγία Ελένη και η Κερκίνη του νομού Σερρών. Ωστόσο, η απαρχή του εντοπίζεται στη βορειοανατολική Θράκη, και πιο συγκεκριμένα στα χωριά Κωστί και Μπροντίβο, που πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923 ανήκαν στη σημερινή Βουλγαρία.
Με τον ερχομό των προσφύγων στην Ελλάδα, το έθιμο δεν χάθηκε. Αντιθέτως, οι Αναστενάρηδες το διέσωσαν, το προσαρμόσαν και το μετέφεραν σε νέες πατρίδες, δίνοντάς του τη μορφή που έχει σήμερα. Στη σύγχρονη Ελλάδα, το έθιμο τελείται σε διάρκεια τριών ημερών και περιλαμβάνει τελετουργικές προσευχές, μουσική, χορούς σε έκσταση, τελετουργική σφαγή ζώων και φυσικά την κορύφωση με την πυροβασία.
Η εμπειρία της πυροβασίας, ή ακαΐας, δεν είναι ούτε παράσταση ούτε επίδειξη. Αντίθετα, αποτελεί ένα βαθιά μυστικιστικό βίωμα για τους συμμετέχοντες, οι οποίοι πιστεύουν ότι μέσω της πίστης και της μουσικής έκστασης «καίγονται χωρίς να καίγονται». Στην καρδιά της τελετής βρίσκονται οι εικόνες των Αγίων, τις οποίες οι Αναστενάρηδες μεταφέρουν με σεβασμό και ευλάβεια, νιώθοντας –όπως λένε οι ίδιοι– να τους καταλαμβάνει μια ανώτερη δύναμη.
Σημαντικό είναι να αναφερθεί πως η λατρεία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το έθιμο. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μέγας Κωνσταντίνος γεννήθηκε πιθανότατα στη Ναϊσό της Άνω Μοισίας (σημερινή Νις, στη Σερβία), αν και κατά καιρούς έχουν προταθεί και άλλες γενέτειρες όπως η Ταρσός της Κιλικίας και το Δρέπανο της Βιθυνίας.
Το έθιμο των Αναστεναρίων σήμερα έχει αναγνωριστεί διεθνώς για τη συμβολική του δύναμη και την πολιτιστική του αξία. Αποτελεί ένα ζωντανό κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας, ένα από τα λίγα έθιμα που συνδυάζουν τόσο αρμονικά το παγανιστικό παρελθόν με τη χριστιανική παράδοση και τη λαϊκή θρησκευτικότητα.
Στον Λαγκαδά, στην Κερκίνη, στην Αγία Ελένη και όπου αλλού αναβιώνει, τα Αναστενάρια δεν είναι απλώς ένα έθιμο· είναι μια τελετουργία πίστης, παράδοσης και ταυτότητας.
