Αν σας ζητούσαν να φανταστείτε το πρώτο οργανωμένο πανεπιστήμιο του δυτικού κόσμου, το μυαλό σας θα ταξίδευε πιθανότατα στην Αθήνα ή στην Αλεξάνδρεια.
Κι όμως, η αρχαιολογική σκαπάνη φέρνει στο φως μια διαφορετική αλήθεια: το πρότυπο του σύγχρονου εκπαιδευτικού ιδρύματος γεννήθηκε στη Μακεδονία του Φιλίππου Β’, μέσα στο καταπράσινο τοπίο της Μίεζας, εκεί όπου ο Αριστοτέλης δίδαξε τον Αλέξανδρο και τους επίλεκτους νέους της αυτοκρατορίας.
Η αρχαιολόγος Αγγελική Κοτταρίδη, η γυναίκα που συνέδεσε το όνομά της με την ανάδειξη των Αιγών και της Βεργίνας, μιλά με πάθος για το «νέο» εύρημα που ανατρέπει όσα γνωρίζαμε για την εκπαίδευση στην αρχαιότητα. Η Σχολή της Μίεζας, όπως αποκαλύπτεται τώρα, δεν ήταν ένα απλό γυμνάσιο. Ήταν κάτι πολύ πιο σύνθετο και φιλόδοξο: ένα ίδρυμα που λειτουργούσε ταυτόχρονα ως κολλέγιο, πανεπιστήμιο και στρατιωτική ακαδημία. «Ο Φίλιππος είναι ο πρώτος που αντιλαμβάνεται την τεράστια σημασία της συστηματικής εκπαίδευσης των νέων σε όλα τα επίπεδα και την κάνει κρατική υπόθεση», τονίζει η ίδια.
Η διαδρομή της Κοτταρίδη ως αρχαιολόγου είναι άρρηκτα δεμένη με τη γη της Μακεδονίας. Μαθήτρια του Μανόλη Ανδρόνικου, με διδακτορικό στην Κολωνία, επέστρεψε για να εργαστεί δίπλα στον δάσκαλό της στη Βεργίνα και αργότερα ανέλαβε διευθυντικές θέσεις σε εφορείες αρχαιοτήτων. Το έργο της τιμήθηκε με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος του Φοίνικος. Και τώρα, η έρευνά της στη Μίεζα έρχεται να προσθέσει ένα ακόμα κεφάλαιο στην κατανόηση του μακεδονικού πολιτισμού.
Το συγκρότημα που έχει έρθει στο φως είναι εντυπωσιακό σε κλίμακα και σύλληψη. Περίπου 15 στρέμματα έχουν ήδη ανασκαφεί, αλλά οι ενδείξεις δείχνουν ότι η αρχική έκταση μπορεί να ήταν σχεδόν διπλάσια. Κυρίαρχο στοιχείο ο Ξυστός, μια τεράστια στοά μήκους 200 μέτρων, σχεδιασμένη έτσι ώστε οι μαθητές να ασκούνται στο αγώνισμα του δρόμου ακόμα και όταν ο καιρός ήταν άσχημος. «Στη Μίεζα είναι σίγουρο ότι ο Ξυστός ήταν διώροφος, κάτι που δεν συμβαίνει ούτε στους Δελφούς ούτε καν στις στοές του γυμνασίου της Ολυμπίας», σημειώνει η Κοτταρίδη, υπογραμμίζοντας την πρωτοποριακή αρχιτεκτονική του κτηρίου.
Δίπλα στον Ξυστό, η Παλαίστρα με το δωρικό της περιστύλιο –ένα αρχιτεκτονικό στοιχείο που, όπως επισημαίνει η αρχαιολόγος, γεννήθηκε στη Μακεδονία και δέκα χώροι συμποσίων, οι γνωστοί ανδρώνες. Όμως το πιο συγκλονιστικό εύρημα της περσινής ανασκαφικής περιόδου ήταν ο εντοπισμός μιας, ίσως και δύο, αιθουσών διδασκαλίας. Το πέτρινο θρανίο που περιτρέχει την αίθουσα θυμίζει έντονα τους χώρους διαλέξεων του Μουσείου της Αλεξάνδρειας. «Η σύνδεση της Μακεδονίας με την Οικουμένη είναι τελικά πολύ πιο στενή από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε», σχολιάζει.
Η αποκάλυψη αυτή ανατρέπει μια βαθιά ριζωμένη αντίληψη: ότι η αρχαία ελληνική εκπαίδευση ήταν αποκλειστικά ιδιωτική υπόθεση. Στην Αθήνα, εξηγεί η Κοτταρίδη, κάθε πατέρας μόρφωνε τον γιο του όπως νόμιζε, πληρώνοντας όποιον δάσκαλο θεωρούσε κατάλληλο. Ο Φίλιππος, επηρεασμένος από την πυθαγόρεια και πλατωνική φιλοσοφία, αντιλήφθηκε ότι η συστηματική εκπαίδευση των νέων έπρεπε να γίνει κρατική υπόθεση. Το όραμά του υλοποιήθηκε με την ίδρυση γυμνασίων σε όλη τη Μακεδονία – στην Αμφίπολη, στις Αιγές, και πάνω απ’ όλα στη Μίεζα.
«Το βασιλικό γυμνάσιο του Φιλίππου γίνεται ουσιαστικά πρότυπο για τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Οικουμένης, ακόμη και για το Μουσείο της Αλεξάνδρειας», τονίζει. Και πράγματι, ο Αλέξανδρος και οι Διάδοχοι θα συνεχίσουν το έργο του πατέρα του, ιδρύοντας εκατοντάδες πόλεις και γυμνάσια από την Κεντρική Ασία μέχρι την Αίγυπτο. Σε αυτά τα γυμνάσια, Έλληνες και γηγενείς αποκτούσαν ελληνική παιδεία και γίνονταν πολίτες της Ελληνιστικής Οικουμένης. Ήταν ο βασικός μοχλός για τη δημιουργία της Ελληνιστικής Κοινής – όχι μόνο ως γλώσσας, αλλά ως τρόπου ζωής, τέχνης και σκέψης.
Η σημασία της Μίεζας αποδεικνύεται και από την επιλογή των προσώπων που φοίτησαν εκεί. Ο Αλέξανδρος και οι σύντροφοί του, ανάμεσά τους ο Σέλευκος Α’ ο Νικάτωρ και ο Πτολεμαίος Α’ ο Σωτήρας, έλαβαν πολυεπίπεδη εκπαίδευση που συνδύαζε γράμματα, τέχνες, επιστήμες, διοίκηση και πολεμική τέχνη. «Σίγουρα η διδασκαλία του πανεπιστήμονα Αριστοτέλη είχε μεγάλη σημασία για τη συνέχεια της δράσης τους», σημειώνει η Κοτταρίδη, ξεχωρίζοντας τον Σέλευκο ως «τον πιο Αλέξανδρο από όλους» και τον Πτολεμαίο που, συνεχίζοντας το επιστημονικό πνεύμα της Σχολής, ίδρυσε το Μουσείο της Αλεξάνδρειας.
Υπάρχει όμως και μια σκοτεινή σελίδα σε αυτή την ιστορία. Το βασιλικό γυμνάσιο της Μίεζας, όπως και οι Αιγές, καταδικάστηκε από τους Ρωμαίους σε damnatio memoriae, σε κατάργηση της μνήμης. «Οι Ρωμαίοι επιδίωξαν, μέσω της καταστροφής, να σβήσουν τη μνήμη των αρχαίων Μακεδόνων», εξηγεί η Κοτταρίδη. Και ο λόγος ήταν σαφής: «Οι Μακεδόνες ήταν οι αντίπαλοί τους. Ήταν τα μεγάλα βασίλεια με τα οποία πολεμούσαν. Οι Μακεδόνες ήταν αυτοί που έπρεπε να εξαφανιστούν και να χαθεί η μνήμη τους».
Σήμερα, χάρη στη συστηματική ανασκαφή που ξεκίνησε το 2024 με χρηματοδότηση του υπουργείου Πολιτισμού και του δήμου Νάουσας, το μνημείο αποκαλύπτεται ξανά. Είναι μία από τις ελάχιστες συστηματικές ανασκαφές που διεξάγει αυτή τη στιγμή το ελληνικό κράτος, μαζί με το γυμνάσιο της Ολυμπίας. Και παρόλο που ο δρόμος για την πλήρη ανάδειξη είναι ακόμα μακρύς, η Κοτταρίδη αισιοδοξεί: «Υπάρχει τμήμα του Ξυστού που μπορεί να αναστηλωθεί σε ύψος που ξεπερνά τα τέσσερα μέτρα».
Η Μίεζα δεν είναι απλώς μια αρχαιολογική θέση. Είναι η απόδειξη ότι η Μακεδονία δεν υπήρξε μόνο στρατιωτική υπερδύναμη, αλλά και κοιτίδα παιδείας και πολιτισμού. Το περίφημο «τρίγωνο» Πέλλα-Βεργίνα-Δίον αποκτά τώρα μια τέταρτη κορυφή, ισάξια των άλλων τριών. Και όπως λέει η Κοτταρίδη, «αυτό είναι ένα κεφάλαιο που πρέπει επιτέλους να αρχίσουμε να το μελετάμε συστηματικά, και εμείς οι Έλληνες θα πρέπει να πρωτοστατούμε σε αυτή την έρευνα».
