Γράφει ο Μιχάλης Πατένταλης, συγγραφέας, δημοσιογράφος
Ο πολιτισμός ως γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και τον Ελληνισμό της διασποράς
Ο ελληνικός πολιτισμός δεν σταματά στα γεωγραφικά σύνορα της Ελλάδας.Εδώ και πολλές δεκαετίες, οι Έλληνες που ζουν στο εξωτερικό δημιουργούν τις δικές τους πολιτιστικές κοινότητες, διατηρούν τις παραδόσεις, τη μουσική, το θέατρο, τη λογοτεχνία, την ιστορική μνήμη και, πάνω απ’ όλα, την ελληνική γλώσσα.
Η Ομογένεια δεν είναι μόνο κομμάτι της ελληνικής ιστορίας.
Είναι ζωντανό κομμάτι του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού.
Για αυτό η πολιτιστική πολιτική της Ελλάδας πρέπει να αντιμετωπίζει την Ομογένεια ως ισότιμο εταίρο και όχι απλώς ως αποδέκτη πολιτιστικών δράσεων.
1. Εθνική πολιτική πολιτισμού για την Ομογένεια
Η Ελλάδα χρειάζεται μια σταθερή και μακροπρόθεσμη πολιτική για τον πολιτισμό της Ομογένειας.
Η πολιτική αυτή πρέπει να στηρίζει συστηματικά τις ελληνικές πολιτιστικές κοινότητες στο εξωτερικό και να δημιουργεί μόνιμους δεσμούς μεταξύ των πολιτιστικών φορέων της Ελλάδας και των φορέων της Ομογένειας.
Η πολιτική αυτή πρέπει να περιλαμβάνει:πολιτιστικές δράσεις,θέατρο και μουσική,λογοτεχνία,εικαστικές τέχνες,κινηματογράφο,πολιτιστική κληρονομιά,ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία,προγράμματα για παιδιά και νέους,ανταλλαγές καλλιτεχνών και πολιτιστικών φορέων.
2. Η Ομογένεια ως δημιουργός πολιτισμού
Η ελληνική πολιτεία δεν πρέπει να βλέπει την Ομογένεια μόνο ως κοινότητα που χρειάζεται να «διατηρήσει» τον ελληνικό πολιτισμό.
Οι Έλληνες της διασποράς παράγουν πολιτισμό.
Υπάρχουν Έλληνες και ελληνικής καταγωγής:καλλιτέχνες, μουσικοί,ηθοποιοί,συγγραφείς,σκηνοθέτες,εικαστικοί,επιστήμονες,δημιουργοί ψηφιακού πολιτισμού,που δημιουργούν μέσα στις κοινωνίες όπου ζουν. Η πολιτική μας πρέπει να τους δώσει τη δυνατότητα να συνδεθούν περισσότερο με την Ελλάδα.
3. Δημιουργία Δικτύου Ελληνικού Πολιτισμού της Ομογένειας
Προτείνεται η δημιουργία ενός Δικτύου Ελληνικού Πολιτισμού της Ομογένειας, το οποίο θα συνδέει:
ελληνικούς πολιτιστικούς συλλόγους, ελληνικές κοινότητες, πολιτιστικά κέντρα,καλλιτέχνες της Ομογένειας,ελληνικά μουσεία και πολιτιστικούς οργανισμούς,θέατρα και μουσικούς φορείς,πανεπιστήμια,ελληνικές βιβλιοθήκες και αρχεία.
Στόχος δεν είναι η δημιουργία ενός ακόμη γραφειοκρατικού φορέα.Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα πραγματικό δίκτυο συνεργασίας και επικοινωνίας.
4. Πολιτιστικές ανταλλαγές Ελλάδας – Ομογένειας
Η πολιτιστική σχέση πρέπει να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις.
Δεν πρέπει μόνο η Ελλάδα να μεταφέρει πολιτισμό στην Ομογένεια.
Η Ομογένεια πρέπει επίσης να μεταφέρει στην Ελλάδα τον πολιτισμό που δημιουργεί.
Προτείνουμε ένα πρόγραμμα:
«Ελλάδα – Ομογένεια: Πολιτισμός χωρίς σύνορα»
Το πρόγραμμα θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
φιλοξενία καλλιτεχνών της Ομογένειας στην Ελλάδα,συμμετοχή τους σε ελληνικά φεστιβάλ,εκθέσεις καλλιτεχνών της διασποράς,θεατρικές και μουσικές παραγωγές,λογοτεχνικές συναντήσεις,κινηματογραφικές διοργανώσεις,συνεργασίες ελληνικών και ομογενειακών πολιτιστικών φορέων.
5. Στήριξη των ελληνικών πολιτιστικών φορέων στο εξωτερικό
Πολλές ελληνικές κοινότητες στηρίζουν τον πολιτισμό με εθελοντική εργασία.
Αυτό είναι σημαντικό κοινωνικό κεφάλαιο που πρέπει να ενισχυθεί.Η πολιτεία μπορεί να δημιουργήσει ειδικό πρόγραμμα χρηματοδότησης πολιτιστικών δράσεων της Ομογένειας, με απλές και διαφανείς διαδικασίες.
Η χρηματοδότηση θα μπορούσε να αφορά:θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες,εκθέσεις,φεστιβάλ,λογοτεχνικές εκδηλώσεις,κινηματογραφικές προβολές, πολιτιστικά εργαστήρια, δράσεις για παιδιά και νέους.
Δημιουργία Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτισμού και Γλώσσας στο εξωτερικό
Η Ελλάδα χρειάζεται έναν σύγχρονο, διεθνή πολιτιστικό φορέα, αντίστοιχο ως προς τη φιλοσοφία και την εμβέλεια για παράδειγμα με το Goethe-Institut της Γερμανίας.
Προτείνουμε τη δημιουργία ενός Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτισμού και Γλώσσας, με παρουσία στην Ελλάδα και σε σημαντικά πολιτιστικά και πληθυσμιακά κέντρα του εξωτερικού.Ο νέος φορέας θα αποτελεί τον βασικό θεσμικό μηχανισμό για τη διεθνή προβολή της ελληνικής γλώσσας, του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού και της σύγχρονης Ελλάδας.
Ο ρόλος του φορέα
Το Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτισμού και Γλώσσας θα έχει ως βασικές αποστολές:
τη διάδοση και διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας,την προβολή του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού,τη στήριξη των Ελλήνων καλλιτεχνών στην Ελλάδα και στην Ομογένεια,τη διοργάνωση πολιτιστικών εκδηλώσεων,τη δημιουργία εκθέσεων, συναυλιών, θεατρικών παραστάσεων και κινηματογραφικών προβολών,την προώθηση της ελληνικής λογοτεχνίας,τη δημιουργία βιβλιοθηκών και ψηφιακών πολιτιστικών αρχείων,την υποστήριξη μεταφράσεων ελληνικών έργων σε άλλες γλώσσες,τη δημιουργία διεθνών πολιτιστικών συνεργασιών,τις ανταλλαγές καλλιτεχνών και δημιουργών, τα προγράμματα φιλοξενίας και καλλιτεχνικών residencies,την πολιτιστική συνεργασία με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα,ειδικά προγράμματα για τη νέα γενιά της Ομογένειας.
Αυτό είναι σημαντικό, γιατί δείχνει ότι η γλώσσα λειτουργεί πολύ πιο αποτελεσματικά όταν συνδέεται με τη λογοτεχνία, τη μουσική, τον κινηματογράφο, την τέχνη και τη σύγχρονη κοινωνία.
Όχι ένα ακόμη κρατικό γραφείο
Το Ελληνικό Ινστιτούτο δεν πρέπει να δημιουργηθεί ως μια ακόμη υπηρεσία του ελληνικού Δημοσίου με έντονη γραφειοκρατική λειτουργία.Πρέπει να είναι ένας σύγχρονος, ευέλικτος και διεθνώς δικτυωμένος πολιτιστικός οργανισμός, με επαγγελματική διοίκηση, αξιοκρατία, διαφάνεια και σημαντικό βαθμό λειτουργικής και καλλιτεχνικής ανεξαρτησίας.
Το γερμανικό παράδειγμα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον και σε αυτό το σημείο: το Goethe-Institut είναι θεσμικά συνδεδεμένο με την εξωτερική πολιτιστική πολιτική της Γερμανίας, αλλά λειτουργεί ως ανεξάρτητος και πολιτικά ουδέτερος οργανισμός. (Goethe-Institut)
Αυτό είναι ένα στοιχείο που αξίζει να εξετάσουμε σοβαρά και για την Ελλάδα.
7. Ελληνικά Πολιτιστικά Ινστιτούτα στις μεγάλες πόλεις του κόσμου
Το Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτισμού και Γλώσσας θα μπορούσε να αναπτύξει ένα δίκτυο παραρτημάτων ή συνεργαζόμενων κέντρων.Προτεραιότητα θα μπορούσε να δοθεί σε πόλεις με:σημαντική ελληνική Ομογένεια, ισχυρή πανεπιστημιακή παρουσία,πολιτιστική επιρροή,ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό.
Στη Γερμανία, για παράδειγμα, ένα τέτοιο δίκτυο θα μπορούσε να αναπτυχθεί σε συνεργασία με την ελληνική Ομογένεια, τα πανεπιστήμια, τους δήμους και τους τοπικούς πολιτιστικούς οργανισμούς.
Δεν χρειάζεται κάθε κέντρο να είναι ίδιο.
Άλλο μπορεί να είναι ένα μεγάλο πολιτιστικό κέντρο στο Βερολίνο και άλλο ένα μικρότερο ελληνικό πολιτιστικό hub σε μια πόλη με σημαντική ελληνική κοινότητα.
8. Το Ινστιτούτο ως γέφυρα Ελλάδας – Ομογένειας – χώρας υποδοχής
Ο σημαντικότερος ρόλος του νέου φορέα δεν θα πρέπει να είναι μόνο η προβολή της Ελλάδας. Θα πρέπει να είναι η δημιουργία διαλόγου. Ένα Ελληνικό Ινστιτούτο στη Γερμανία Γαλλία κτλ δεν θα πρέπει να απευθύνεται μόνο στους Έλληνες, θα πρέπει να απευθύνεται και στους πολίτες της χώρας αυτής.Να παρουσιάζει τη σύγχρονη Ελλάδα, να δημιουργεί συνεργασίες μεταξύ Ελλήνων και γηγενείς καλλιτεχνών, να φέρνει σε επαφή πανεπιστήμια, νέους, συγγραφείς, κινηματογραφιστές, μουσικούς και πολιτιστικούς οργανισμούς.Έτσι η Ομογένεια δεν θα αποτελεί ένα κλειστό πολιτιστικό κύκλο. Θα αποτελεί γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και τη χώρα υποδοχής.
Αυτή ακριβώς η λογική του πολιτιστικού διαλόγου αποτελεί βασικό στοιχείο της διεθνούς λειτουργίας για παράδειγμα του Goethe-Institut.
9. Στήριξη των Ελλήνων καλλιτεχνών στο εξωτερικό
Το Ινστιτούτο θα μπορούσε να αποτελέσει και έναν σημαντικό μηχανισμό διεθνοποίησης της ελληνικής καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Για παράδειγμα:
Έλληνας σκηνοθέτης → Βερολίνο → συνεργασία με Γερμανούς καλλιτέχνες → παράσταση → μετάφραση → ευρωπαϊκό φεστιβάλ.
Ή: Έλληνας συγγραφέας → μετάφραση στα γερμανικά → παρουσίαση σε γερμανικό βιβλιοπωλείο → συνεργασία με γερμανικό εκδοτικό οίκο.
Ή:
Έλληνας μουσικός → συνεργασία με Γερμανούς μουσικούς → συναυλία → ηχογράφηση → ευρωπαϊκή περιοδεία. Με αυτόν τον τρόπο η πολιτιστική διπλωματία μετατρέπεται σε πραγματική ευκαιρία για τους Έλληνες δημιουργούς.
10. Η ελληνική γλώσσα ως βασικός πυλώνας
Η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας θα αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες του νέου φορέα.
Αλλά η ελληνική γλώσσα δεν πρέπει να διδάσκεται απομονωμένη από τον πολιτισμό.
Ένα μάθημα ελληνικής γλώσσας μπορεί να συνδέεται με:
ελληνική λογοτεχνία,μουσική,κινηματογράφο,θέατρο,ιστορία,σύγχρονη Ελλάδα.Με αυτόν τον τρόπο ο μαθητής δεν μαθαίνει απλώς λέξεις και γραμματική.Γνωρίζει έναν πολιτισμό.
11. Ένας νέος θεσμός πολιτιστικής διπλωματίας
Το Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτισμού και Γλώσσας μπορεί να αποτελέσει έναν από τους βασικούς πυλώνες της ελληνικής πολιτιστικής διπλωματίας. Η Ελλάδα έχει ένα τεράστιο πολιτιστικό κεφάλαιο. Όμως η πολιτιστική διπλωματία δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην αρχαία Ελλάδα και στα μνημεία.
Πρέπει να παρουσιάζει: την Ελλάδα του Ομήρου, αλλά και την Ελλάδα του Ελύτη·την αρχαία τραγωδία, αλλά και το σύγχρονο ελληνικό θέατρο· τον Θεοδωράκη, αλλά και τη σύγχρονη ελληνική μουσική· τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, αλλά και τον σύγχρονο Έλληνα καλλιτέχνη. Αυτό θα μπορούσε να γίνει ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της διεθνούς παρουσίας της Ελλάδας.
Το ελληνικό μοντέλο θα μπορούσε να στηρίζεται σε τρεις πυλώνες:
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ, ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ,ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΜΟΓΕΝΕΙΑ
Και οι τρεις να συνδέονται σε ένα ενιαίο δίκτυο. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, μπορεί να γίνει μία από τις πιο δυνατές και συγκεκριμένες προτάσεις του συνολικού προγράμματος για την Ομογένεια.
7. Η ελληνική γλώσσα μέσα από τον πολιτισμό
Η γλώσσα δεν διατηρείται μόνο μέσα από τα σχολικά βιβλία.
Διατηρείται όταν τα παιδιά ακούν ελληνική μουσική, βλέπουν ελληνικό θέατρο, διαβάζουν ελληνικά βιβλία, παρακολουθούν ελληνικό κινηματογράφο και συμμετέχουν σε πολιτιστικές δραστηριότητες.
Για αυτό η πολιτική για την ελληνική γλώσσα πρέπει να συνδεθεί στενά με την πολιτική για τον πολιτισμό.
Η γλώσσα πρέπει να είναι ζωντανή εμπειρία και όχι μόνο μάθημα.
8. Η σύγχρονη Ελλάδα στην Ομογένεια
Η πολιτιστική πολιτική της Ελλάδας στο εξωτερικό δεν μπορεί να περιορίζεται στην αρχαιότητα και στην παράδοση.
Η Ομογένεια πρέπει να γνωρίζει και να παρουσιάζει τη σύγχρονη Ελλάδα.
Θέατρο, σύγχρονη μουσική, κινηματογράφος, λογοτεχνία, εικαστικά, αρχιτεκτονική, design και νέες μορφές ψηφιακής τέχνης πρέπει να αποτελούν μέρος της πολιτιστικής παρουσίας της Ελλάδας στο εξωτερικό.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να εξάγει μόνο την πολιτιστική της κληρονομιά.
Πρέπει να εξάγει και τη σύγχρονη δημιουργία της.
9. Η Ομογένεια ως πολιτιστικός πρεσβευτής της Ελλάδας
Οι Έλληνες της διασποράς μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντικοί πολιτιστικοί πρεσβευτές.
Γνωρίζουν τη χώρα καταγωγής τους αλλά και την κοινωνία στην οποία ζουν.
Αυτό τους δίνει μια μοναδική δυνατότητα να δημιουργούν γέφυρες.
Η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει αυτή τη δυναμική όχι με μια λογική κρατικού ελέγχου, αλλά με συνεργασία και εμπιστοσύνη.
10. Νέα γενιά και πολιτισμός
Ιδιαίτερη προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στη νέα γενιά της Ομογένειας.
Τα παιδιά και οι νέοι δεν πρέπει να γνωρίζουν τον ελληνικό πολιτισμό μόνο μέσα από τις αναμνήσεις των γονέων και των παππούδων τους.
Πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν:
τη σύγχρονη ελληνική μουσική,το ελληνικό θέατρο, τον κινηματογράφο, τη σύγχρονη λογοτεχνία,τις εικαστικές τέχνες,
τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Με αυτόν τον τρόπο η ελληνική ταυτότητα δεν θα αντιμετωπίζεται ως κάτι που ανήκει στο παρελθόν.θα είναι μια ζωντανή και εξελισσόμενη ταυτότητα.
11. Ψηφιακός ελληνικός πολιτισμός για την Ομογένεια
Η ψηφιακή τεχνολογία δίνει στην Ελλάδα μια μοναδική ευκαιρία.
Ένας Έλληνας νέος στη Γερμανία μπορεί σήμερα να έχει πρόσβαση στον ελληνικό πολιτισμό χωρίς να χρειάζεται να ταξιδέψει στην Ελλάδα.
Προτείνεται η δημιουργία μιας Ψηφιακής Πύλης Ελληνικού Πολιτισμού της Ομογένειας, με:
ελληνική μουσική, κινηματογράφο, θέατρο, λογοτεχνία,ψηφιακές εκθέσεις,ιστορικά αρχεία,εκπαιδευτικό υλικό,συνεντεύξεις και αρχεία της Ομογένειας. Έτσι η τεχνολογία μπορεί να γίνει εργαλείο πολιτιστικής συνέχειας.
12. Καταγραφή και ανάδειξη του πολιτιστικού έργου της Ομογένειας
Η ιστορία της ελληνικής Ομογένειας αποτελεί μέρος της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Χρειάζεται ένα οργανωμένο πρόγραμμα καταγραφής:
αρχείων,φωτογραφιών,εφημερίδων,βιβλίων,προφορικών μαρτυριών,θεατρικών και μουσικών έργων,πολιτιστικών συλλόγων.Ιδιαίτερα σημαντική είναι η προφορική ιστορία, καθώς οι παλαιότερες γενιές της Ομογένειας μεταφέρουν μια ανεκτίμητη εμπειρία που κινδυνεύει να χαθεί.
13. Ελλάδα και Ομογένεια: ένας ενιαίος πολιτιστικός χώρος
Η Ελλάδα και η Ομογένεια δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δύο ξεχωριστοί πολιτιστικοί χώροι.
Πρέπει να δημιουργήσουμε έναν ενιαίο πολιτιστικό χώρο του Ελληνισμού, μέσα στον οποίο η δημιουργία μπορεί να κινείται ελεύθερα από την Ελλάδα προς την Ομογένεια και από την Ομογένεια προς την Ελλάδα.
Αυτό σημαίνει:περισσότερες συνεργασίες, περισσότερες ανταλλαγές και λιγότερη γραφειοκρατία.
14. Η βασική θέση για τον πολιτισμό και την Ομογένεια στηρίζεται σε μια απλή αρχή:
Η Ομογένεια δεν είναι μόνο φορέας της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Είναι και δημιουργός του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού. Η Ελλάδα πρέπει να είναι παρούσα.Όχι για να υπαγορεύει στην Ομογένεια πώς θα διατηρήσει την ταυτότητά της.Αλλά για να στηρίζει, να συνεργάζεται και να δημιουργεί μαζί της.
Γιατί ο ελληνικός πολιτισμός δεν είναι ένα μουσειακό αντικείμενο.Είναι ένας ζωντανός πολιτισμός που εξελίσσεται κάθε φορά που ένας Έλληνας δημιουργεί, γράφει, τραγουδά, παίζει θέατρο, ζωγραφίζει, κινηματογραφεί ή μιλά ελληνικά — είτε βρίσκεται στην Αθήνα είτε στο Βερολίνο, στη Νέα Υόρκη, στη Μελβούρνη ή οπουδήποτε αλλού στον κόσμο.
Ο πολιτισμός είναι η γέφυρα.
Η Ομογένεια είναι μέρος της.
Και η Ελλάδα οφείλει να κρατήσει αυτή τη γέφυρα ανοιχτή.
