Η καλλιέργεια του σαφράν, γνωστού και ως κρόκου Κοζάνης — του ακριβότερου μπαχαρικού στον κόσμο — φαίνεται πως ξεκίνησε στην Αρχαία Ελλάδα κατά την Εποχή του Χαλκού, περίπου το 1.700 π.Χ. ή και νωρίτερα, σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη.
Η έρευνα, η οποία δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Frontiers in Plant Science, συνδύασε την ανάλυση αρχαίων έργων τέχνης με σύγχρονα γενετικά δεδομένα, προκειμένου να εντοπίσει την εξελικτική προέλευση του Crocus sativus, του φυτού από το οποίο προέρχεται το σαφράν.
«Τόσο τα αρχαία καλλιτεχνικά ευρήματα όσο και τα γενετικά δεδομένα υποδεικνύουν την Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού, γύρω στο 1700 π.Χ. ή και νωρίτερα, ως πιθανό σημείο προέλευσης της καλλιέργειας του κρόκου», ανέφερε ο Λούντβιχ Μανν, επικεφαλής της μελέτης από το Technische Universität Dresden.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το φυτό παρουσιάζει ιδιαίτερες γενετικές δυσκολίες στη μελέτη του, καθώς διαθέτει τρία αντίγραφα ανά χρωμόσωμα — αντί για δύο, όπως συμβαίνει συνήθως — ενώ το γονιδίωμά του περιέχει μεγάλο ποσοστό επαναλαμβανόμενου DNA, γεγονός που δυσχεραίνει την αλληλούχηση.
Επειδή δεν έχουν διασωθεί αρχαία δείγματα κρόκου, οι επιστήμονες στράφηκαν στην ανάλυση εικαστικών παραστάσεων της αρχαιότητας, αναζητώντας απεικονίσεις φυτών που μοιάζουν με σαφράν και θα μπορούσαν να υποδείξουν περιοχές φυσικής εξάπλωσης του είδους.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μινωική τοιχογραφία από το Ακρωτήρι της Σαντορίνης, όπου απεικονίζονται συλλέκτες κρόκου, έργο που χρονολογείται στην Εποχή του Χαλκού.
Το γένος Crocus περιλαμβάνει περίπου 250 είδη, τα οποία απαντώνται από τη νότια και κεντρική Ευρώπη και τη βόρεια Αφρική έως τη δυτική Κίνα. Σε αντίθεση με τον καλλιεργούμενο σαφράν, πολλά άγρια είδη αναπαράγονται φυσικά χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση.
Η χρήση άγριων κρόκων από τον άνθρωπο χρονολογείται ήδη πριν από περίπου 50.000 χρόνια, όταν χρησιμοποιούνταν ως χρωστική σε σπηλαιογραφίες στη Μεσοποταμία. Σουμέριοι, Ασσύριοι και Βαβυλώνιοι φαίνεται επίσης να αξιοποιούσαν τον κρόκο στην ιατρική και στη βαφική τέχνη.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι πρώτες σαφείς απεικονίσεις καλλιεργούμενου κρόκου προέρχονται από τον μινωικό πολιτισμό της Αρχαίας Ελλάδας. Ενδεικτικά, η τοιχογραφία «Οι Σαφρονοσυλλέκτες» από τη Σαντορίνη (περίπου 1600 π.Χ.) θεωρείται από τις πιο χαρακτηριστικές.
Παρόμοιες απεικονίσεις εντοπίζονται και σε άλλα έργα της ίδιας περιόδου, όπως κεραμικά και υφάσματα, όπου διακρίνονται χαρακτηριστικά γνωρίσματα του εξημερωμένου κρόκου, όπως τα μακριά, σκούρα κόκκινα στίγματα.
Οι επιστήμονες συγκρίνουν τα ευρήματα αυτά με γενετικές μελέτες του 2019, οι οποίες δείχνουν ότι ο Crocus cartwrightianus, που απαντάται στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, αποτελεί τον πλησιέστερο άγριο συγγενή του καλλιεργούμενου σαφράν.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις τους, ο σύγχρονος κρόκος προέκυψε είτε αποκλειστικά από τον C. cartwrightianus είτε από υβριδισμό με άλλα είδη του γένους.
Σήμερα, ο κρόκος καλλιεργείται σε πολλές περιοχές του κόσμου και χρησιμοποιείται ευρέως στη μαγειρική, στην αρωματοποιία και ως φυσική βαφή.
«Όλοι οι σύγχρονοι κρόκοι σαφράν είναι ουσιαστικά κλώνοι που ανάγονται στην αρχική εμφάνιση του φυτού στην αρχαία Ελλάδα», σημείωσε ο Τόνι Χάιτκαμ από το Πολυτεχνείο της Δρέσδης.
Παρά τη γενετική τους ομοιομορφία, οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι το σαφράν μπορεί να παρουσιάζει διαφορετικά χαρακτηριστικά ανάλογα με την περιοχή καλλιέργειας, κάτι που εξακολουθεί να μελετάται σε μοριακό επίπεδο.
Τοιχογραφία από το Ακρωτήρι της Σαντορίνης, που χρονολογείται από την εποχή του Χαλκού, όπου απεικονίζονται συλλέκτες κρόκου Κοζάνης. PUBLIC DOMAIN/WIKIPEDIA
Αυτή η ανακριβή ανακατασκευή μιας μινωικής τοιχογραφίας από την Κνωσό της Κρήτης απεικονίζει έναν άνδρα, που θα έπρεπε να είναι πίθηκος, να μαζεύει τη συγκομιδή του κρόκου.PUBLIC DOMAIN, HTTPS://COMMONS.WIKIMEDIA.ORG/W/INDEX.PHP?CURID=471914
Purple crocus flowers in a spring gardenJ. MACNEILL-TRAYLOR VIA GETTY IMAGES
