Συμπληρώνονται φέτος 226 χρόνια από τον μαρτυρικό θάνατο του Ρήγα Βελεστινλή, του εθνομάρτυρα που οραματίστηκε μια ελεύθερη Ελλάδα και θυσιάστηκε γι’ αυτήν.
Με αφορμή την επέτειο αυτή, η προσοχή στρέφεται σε ένα από τα σπουδαιότερα έργα του, την περίφημη «Χάρτα της Ελλάδος», της οποίας ένα εντυπωσιακό αντίγραφο βρίσκεται πλέον στο Γραφείο Κτηματογράφησης Ευβοίας στη Χαλκίδα.
Πρόκειται για έναν μνημειώδη χάρτη, διαστάσεων περίπου δύο επί δύο μέτρων, ο οποίος συντίθεται από δώδεκα ξεχωριστά φύλλα. Το 1997, η Χάρτα ανακηρύχθηκε επίσημα διατηρητέο μνημείο πολιτιστικής κληρονομιάς από το Υπουργείο Πολιτισμού, επιβεβαιώνοντας την ανεκτίμητη ιστορική και γεωγραφική αξία της. Αποτελεί ένα πραγματικό εκδοτικό επίτευγμα για τα δεδομένα του 1797, καθώς δεν είναι ένας απλός χάρτης, αλλά ένας πλήρης άτλας γνώσης και εθνικής αφύπνισης.
Το περιεχόμενο της Χάρτας είναι εξαιρετικά πλούσιο και πολυδιάστατο. Πέρα από την γεωγραφική απεικόνιση της Ελλάδας και τμημάτων της Ευρώπης και της Μικράς Ασίας, ενσωματώνει πλήθος διακοσμητικών και συμβολικών στοιχείων. Περιλαμβάνει εννέα λεπτομερείς επιπεδογραφίες σημαντικών ιστορικών τοποθεσιών όπως η Κωνσταντινούπολη, οι Δελφοί, η Ολυμπία, η Αθήνα και η Σπάρτη, καθώς και την κάτοψη ενός αρχαίου θεάτρου. Στα περιθώριά της καταγράφονται τα ονόματα 114 μεγάλων αρχαίων Ελλήνων προσωπικοτήτων, από τον Ασκληπιό και τον Ιπποκράτη μέχρι τον Σωκράτη και τον Αριστοτέλη. Επιπλέον, παρατίθενται χρονολογίες και ονόματα βασιλέων και αυτοκρατόρων, από τον Μέγα Αλέξανδρο έως τους σουλτάνους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σύμβολα που διατρέχουν το έργο του Ρήγα είναι το «ρόπαλον του Ηρακλέως», το οποίο κοσμεί και τη Χάρτα. Συμβολίζει την ελληνική πνευματική δύναμη και αρετή, λειτουργώντας ως οπτική υπενθύμιση του ένδοξου παρελθόντος. Στη Χάρτα αποτυπώνονται ακόμα 161 αρχαία ελληνικά, ρωμαϊκά και βυζαντινά νομίσματα, ένα ρόδο των ανέμων ιταλικού τύπου, ενώ πληθώρα ιστορικών αναφορών, όπως η τοποθεσία της ναυμαχίας της Σαλαμίνας και της μάχης των Θερμοπυλών, συμπληρώνουν την εικόνα.
Ο στόχος του Ρήγα μέσα από αυτό το αριστούργημα ήταν ξεκάθαρος: να δείξει στους υπόδουλους Έλληνες «τί έχασε, τί έχει, τι του πρέπει». Να τους υπενθυμίσει τις ένδοξες ρίζες τους και να εμφυσήσει την ελπίδα για ένα ελεύθερο μέλλον. Η Χάρτα δεν ήταν απλώς ένα γεωγραφικό εργαλείο, αλλά ένα όπλο για την τόνωση του εθνικού φρονήματος και την προετοιμασία της Επανάστασης. Αυτό το σχέδιο υπηρετούσε παράλληλα και ο γνωστός «Θούριος», ο ορμητικός πατριωτικός ύμνος που καλούσε σε εξέγερση. Όπως γράφει ο ίδιος: «Καλλιο ‘ναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή, παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά & φυλακή…».
Δυστυχώς, το όραμα του Ρήγα έμελλε να κοπεί βίαια. Τον Δεκέμβριο του 1797 συνελήφθη στην Τεργέστη από την αυστριακή αστυνομία μαζί με επτά συντρόφους του. Αρχές του καλοκαιριού του 1798, μετά από φρικτά βασανιστήρια στον Πύργο Νεμπόϊζα του Βελιγραδίου, οι Τούρκοι τους στραγγάλισαν και πέταξαν τα σώματά τους στον ποταμό Σάββα. Ο Ρήγας ήταν μόλις 40 ετών.
Σήμερα, το αντίγραφο που φιλοξενείται στη Χαλκίδα, χάρη στην παραχώρηση του ψηφιακού αρχείου από τον Δήμο Βελεστίνου, αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για το κοινό να έρθει σε επαφή με ένα έργο-σταθμό του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Η Χάρτα του Ρήγα παραμένει, 226 χρόνια μετά, ένα διαχρονικό σύμβολο της ελληνικής ψυχής και του αδούλωτου πνεύματος, θυμίζοντάς μας πως η γνώση της ιστορίας είναι το θεμέλιο της ελευθερίας.
