Όταν η σιωπή γίνεται πολιτική πράξη

Υπάρχουν στιγμές στην πολιτική ιστορία ενός τόπου που δε γεννιούνται σε κομματικά γραφεία, ούτε σε επικοινωνιακά επιτελεία. Δεν έχουν χορηγούς, δεν έχουν έτοιμο πρόγραμμα, δε συνοδεύονται από “γραμμή”. Γεννιούνται από ρωγμές. Από απώλειες. Από μια κοινωνία που πιέζεται επί χρόνια, μέχρι να ξεπεράσει το όριο της αντοχής της. Από μια κοινωνία που σπρώχνεται, αργά αλλά σταθερά, έξω από τα όριά της.

Η τραγωδία των Τεμπών δεν ήταν απλώς ένα πολύνεκρο δυστύχημα. Ήταν η στιγμή που κατέρρευσε το τελευταίο άλλοθι της μεταπολιτευτικής κανονικότητας. Από εκείνη τη νύχτα και μετά, η κοινωνία έπαψε να ακούει με τον ίδιο τρόπο. Έπαψε να εμπιστεύεται με την ίδια αφέλεια. Και κυρίως, έπαψε να σιωπά τόσο εύκολα. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η Μαρία Καρυστιανού δεν εμφανίστηκε ως “πολιτικό πρόσωπο”. Εμφανίστηκε ως μάνα. Και αυτό είναι το στοιχείο που το πολιτικό σύστημα δεν μπορεί να διαχειριστεί. Γιατί απέναντι στην οργανωμένη αναισθησία, η προσωπική απώλεια λειτουργεί ως πολιτικό εκρηκτικό.

Η μετάβαση της Μαρίας Καρυστιανού από τη δημόσια καταγγελία στη συγκρότηση πολιτικού φορέα δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο της επικαιρότητας. Είναι η αντανάκλαση μιας βαθύτερης θεσμικής αποτυχίας: της αδυναμίας του πολιτικού και δικαστικού συστήματος να πείσει ότι μπορεί να αποδώσει δικαιοσύνη, να εγγυηθεί λογοδοσία, να σταθεί στο ύψος της κοινωνικής απαίτησης.

Όταν μια κοινωνία νιώθει ότι δεν ακούγεται, αρχίζει να μετακινείται. Και αυτή η μετακίνηση δεν υπακούει πάντα στους κανόνες της πολιτικής γεωγραφίας που γνωρίζαμε.

Η τραγωδία που διέλυσε την “κανονικότητα”

Τα Τέμπη δεν ήταν απλώς ένα πολύνεκρο δυστύχημα. Ήταν το σημείο κατάρρευσης ενός ολόκληρου αφηγήματος: ότι «το κράτος, με όλα του τα ελαττώματα, λειτουργεί». Από εκείνη τη νύχτα και μετά, ιδίως από τις απόπειρες ωμής συγκάλυψης, η κοινωνία άρχισε να ακούει διαφορετικά, να υποψιάζεται εκεί που εμπιστευόταν, να θυμάται εκεί που συνήθιζε να ξεχνά.

Το συναισθηματικό φορτίο της τραγωδίας δεν εκτονώθηκε. Κατακάθισε. Και κάθε φορά που η εξουσία εμφανίζεται αμυντική, αλαζονική ή με υπεκφυγές, αυτό το φορτίο επιστρέφει. Όχι ως κραυγή, αλλά ως πολιτική δυσπιστία.

Η αμήχανη στάση του συστήματος: λάθος ανάγνωση

Η αντιμετώπιση της Καρυστιανού από μεγάλο μέρος του πολιτικού συστήματος – και όχι μόνο της κυβέρνησης – υπήρξε αποκαλυπτική. Άλλοτε ειρωνική, άλλοτε υποτιμητική, άλλοτε επιθετική. Σαν να επρόκειτο για ένα «φαινόμενο» που έπρεπε να περιοριστεί, να απονευρωθεί ή να φθαρεί επικοινωνιακά.

Όμως εδώ έγινε το κρίσιμο λάθος ανάγνωσης: η Καρυστιανού δεν αντιμετωπίστηκε ως κοινωνικό σύμπτωμα, αλλά ως πολιτικό “ατύχημα”. Και τα συμπτώματα, όταν τα υποτιμάς, δεν εξαφανίζονται. Επιστρέφουν ενισχυμένα. Η ρητορική και συμπεριφορική αντιμετώπιση της Καρυστιανού – και συνολικά των γονέων των θυμάτων – θα καταγραφεί μελλοντικά ως εγχειρίδιο πολιτικής τύφλωσης.

Όχι γιατί η κοινωνία συμφωνεί με όλα όσα λένε ή θα πουν, αλλά γιατί αναγνωρίζει κάτι που λείπει: αυθεντικότητα. Η κυβέρνηση, αλλά και το σύνολο του “επαγγελματικού” πολιτικού κόσμου, επέλεξαν – άλλοτε από αλαζονεία, άλλοτε από φόβο – να τη μετατρέψουν σε αντίπαλο. Και αυτό είναι το θανάσιμο σφάλμα. Διότι δεν αντιπαρατίθεσαι με ίσους όρους σε κάποιον που κουβαλά νεκρό παιδί. Δε “νικάς” επικοινωνιακά μια μάνα. Το πολύ-πολύ να εκτεθείς. Το συναισθηματικό φορτίο των Τεμπών δεν είναι κομματικό. Διαπερνά δεξιά κι αριστερά, παλιούς ψηφοφόρους και απέχοντες, ανθρώπους που έχουν χρόνια να κατέβουν σε πορεία, αλλά θυμούνται ακόμη πώς είναι να οργίζεσαι χωρίς ιδιοτέλεια. Και κάθε φορά που το σύστημα δείχνει να μην καταλαβαίνει αυτό το βάθος, το χάσμα μεγαλώνει.

Χωρίς υποσημειώσεις

Ας ξεκαθαριστεί κάτι χωρίς υποσημειώσεις: η απόφαση της Μαρίας Καρυστιανού να μπει στην πολιτική δε συνιστά εκμετάλλευση της τραγωδίας των Τεμπών. Συνιστά μετατόπιση της σύγκρουσης. Από το ηθικό στο θεσμικό. Από τη διαμαρτυρία στην αμφισβήτηση της εξουσίας. Όσοι σπεύδουν να τη λοιδορήσουν μιλώντας για “εργαλειοποίηση”, παραλείπουν κάτι κρίσιμο: άλλο τόσο και η απαίτηση να μείνει εκτός πολιτικής είναι βαθύτατα πολιτική στάση. Και μάλιστα, βολική. Για το σύστημα.

Η Καρυστιανού δεν ισχυρίστηκε ότι έχει έτοιμες απαντήσεις για όλα. Ούτε εμφανίστηκε ως σωτήρας. Αυτό ακριβώς είναι που την καθιστά επικίνδυνη για το υπάρχον πλαίσιο. Γιατί δε μιλά τη γλώσσα του επαγγελματία πολιτικού. Και κυρίως, μέχρι στιγμής, δε φαίνεται εξαγοράσιμη.

Η κοινωνία: έτοιμη ή απλώς οργισμένη;

Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν αφορά μόνο την ίδια. Αφορά την κοινωνία. Μπορεί μια κοινωνία κουρασμένη, φτωχοποιημένη, κυνική, να στηρίξει κάτι που δεν υπόσχεται εύκολες λύσεις; Ή θα αναζητήσει – για άλλη μια φορά – έναν βολικό μύθο; Δεκαπέντε χρόνια κρίσης άφησαν πίσω τους μια χώρα εξαντλημένη.

Ένα εκατομμύριο άνθρωποι μετανάστευσαν. Οι θάνατοι ξεπέρασαν τις γεννήσεις. Η εργασία έγινε επισφαλής, η αξιοπρέπεια προνόμιο. Η δικαιοσύνη λέξη ύποπτη. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η κίνηση Καρυστιανού δεν μπορεί – και δεν πρέπει – να ιδωθεί ως πανάκεια. Αντίθετα, πρέπει να δοκιμαστεί σκληρά. Με ερωτήματα. Με απαιτήσεις. Με “κόκκινες γραμμές”.

Οι “κόκκινες γραμμές” που δε χωρούν ασάφεια

Αν αυτός ο πολιτικός φορέας φιλοδοξεί να είναι κάτι περισσότερο από έκφραση αγανάκτησης, οφείλει να απαντήσει καθαρά:

* Ποια είναι η στάση του απέναντι στη διάκριση των εξουσιών και την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης;

* Πώς αντιλαμβάνεται το κράτος δικαίου πέρα από το σύνθημα;

* Πώς εννοεί την εθνική κυριαρχία και την αντιμετώπιση των μεγάλων οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων;

* Ποια κοινωνικά στρώματα εκπροσωπεί και με ποιες πολιτικές;

* Ποια είναι η “κόκκινη γραμμή” απέναντι στον λαϊκισμό, αλλά και τον φορμαλισμό ομοίως του λεγόμενου λευκού κολάρου;

* Ποιοι άνθρωποι θα το πλαισιώσουν – και με ποιο παρελθόν;

Γιατί η ιστορία έχει δείξει ότι οι καλές προθέσεις δεν αρκούν. Χωρίς θεσμική σοβαρότητα, χωρίς πρόγραμμα, χωρίς ηθική συνέπεια, κάθε εγχείρημα καταλήγει είτε αφομοιωμένο είτε γελοιοποιημένο.

Μια κοινωνία σε μεταίχμιο

Η περίπτωση Καρυστιανού δεν είναι απλώς μια πολιτική είδηση. Είναι καθρέφτης. Και αυτός ο καθρέφτης δείχνει μια κοινωνία διχασμένη ανάμεσα στην ανάγκη για κάθαρση και τον φόβο της απογοήτευσης.

Η Μαρία Καρυστιανού ως συμβολισμός δεν είναι λύση. Είναι πρόκληση. Και οι προκλήσεις δε λύνονται με ειρωνεία, ούτε με φόβο.

Λύνονται με καθαρό λόγο, θεσμική τόλμη και κοινωνική ωριμότητα. Το αν αυτό το εγχείρημα θα δικαιώσει τις προσδοκίες ή θα προστεθεί στον μακρύ κατάλογο των χαμένων ευκαιριών δε θα το κρίνουν οι αντίπαλοί του. Θα το κρίνουν οι πράξεις του. Και κυρίως, η κοινωνία που το κοιτάζει – ακόμη – με ανάμεικτη ελπίδα και καχυποψία. Και αυτή η ισορροπία, όσο εύθραυστη κι αν είναι, είναι ίσως το πιο τίμιο σημείο εκκίνησης.

Από τον “Φραπέ” στη μάνα: ο καθρέφτης

Η Εξεταστική για τον ΟΠΕΚΕΠΕ λειτούργησε άθελά της ως καθρέφτης. Από τη μία, το πρόσωπο του θράσους, της βεβαιότητας ασυλίας, της χυδαιότητας που μετατράπηκε σε θέαμα. Από την άλλη, λίγους μήνες πριν, η εικόνα της Καρυστιανού στην ίδια αίθουσα: λόγος συγκροτημένος, πένθος χωρίς κραυγές, απαίτηση για δικαιοσύνη χωρίς συναλλαγή. Δεν πρόκειται για δύο άσχετες στιγμές.

Είναι δύο όψεις του ίδιου πολιτικού πολιτισμού. Και η κοινωνία αναγνώρισε ποια από τις δύο την αφορά – και ποια την προσβάλλει.

Απειρία: πλεονέκτημα ή παγίδα;

Η απειρία συχνά παρουσιάζεται ως πλεονέκτημα. Και σε έναν βαθμό είναι. Δεν κουβαλά φθορά, δεν έχει πολιτικά βαρίδια, δεν έχει ενοχές εξουσίας. Όμως η πολιτική δεν είναι χώρος ηθικής δικαίωσης. Είναι πεδίο σύγκρουσης συμφερόντων, θεσμών, κανόνων και – κυρίως – παγίδων.

Η ιστορία είναι αμείλικτη: η απειρία, όταν συνδυάζεται με ηθική βεβαιότητα και κοινωνική πίεση, μπορεί να οδηγήσει σε λάθη που δε διορθώνονται. Λάθη επιλογών, συνεργασιών, θεσμικής συγκρότησης, χρήσης συμβόλων, ρόλων και προσώπων. Και αυτά τα λάθη δεν τα πληρώνει μόνο το πρόσωπο που τα κάνει. Τα πληρώνει το ίδιο το κίνημα που εκπροσωπεί – συχνά με διάλυση, απαξίωση ή αφομοίωση. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πρώτη μεγάλη δοκιμασία της κίνησης Καρυστιανού.

Όχι όλοι ίδιοι – η διάκριση που φοβίζει

Η κοινωνική οργή, δικαιολογημένη και βαθιά, συχνά αποφεύγει μια κρίσιμη διάκριση. Άλλο πράγμα είναι να λες «δε θέλω εκείνους που με τις πολιτικές τους χαντάκωσαν τη χώρα» – και αυτό είναι απολύτως θεμιτό – και άλλο πράγμα να λες «δε θέλω κανέναν με πολιτικό υπόβαθρο». Η δεύτερη θέση δεν είναι ριζοσπαστική. Είναι επικίνδυνα απλουστευτική. Και τελικά λειτουργεί υπέρ του ίδιου του συστήματος, γιατί ακυρώνει τη μνήμη, την αξιολόγηση, την ευθύνη. Όταν όλοι γίνονται ίδιοι, κανείς δε λογοδοτεί.

Δεν είναι όλοι ίδιοι. Υπήρξαν και υπάρχουν πρόσωπα με πολιτική διαδρομή, των οποίων η στάση ζωής, η συνέπεια λόγων και πράξεων – ακόμη και εντός του συστήματος – δεν επιτρέπουν την εξίσωση με εκείνους που διαχειρίστηκαν την εξουσία ως προσωπικό λάφυρο.
Η συλλήβδην απόρριψη κάθε πολιτικής εμπειρίας δε γεννά ανανέωση. Γεννά κενό. Και τα κενά, στην πολιτική, δε μένουν ποτέ άδεια.

Αρχές, όχι αποκλεισμοί

Η πραγματική ρήξη με το σύστημα δε γίνεται με “καθαρότητες” βιτρίνας. Γίνεται με κανόνες. Θέτεις δημόσια τις αρχές και τις θέσεις σου, δεν κάνεις βήμα πίσω από αυτές, δεν αποκλείεις όποιον τις αποδέχεται. Αλλά αν τις παραβεί, τον απομακρύνεις άμεσα και χωρίς εξαιρέσεις.

Αυτή είναι η θεσμική διαφορά από το υπάρχον σύστημα. Οτιδήποτε άλλο, αργά ή γρήγορα, αποκαλύπτει εξαρτήσεις ή αδυναμία σύγκρουσης.

Κίνημα ή εφεδρεία αναπαλαίωσης;

Το πραγματικό διακύβευμα για την Καρυστιανού και το εγχείρημα που διαμορφώνεται γύρω της δεν είναι η σύγκρουση με το σύστημα. Αυτή είναι δεδομένη. Το ερώτημα είναι αν θα συγκροτηθεί κάτι νέο με όρους σοβαρότητας ή αν – χωρίς να το επιδιώκει – θα λειτουργήσει ως εφεδρεία αναπαλαίωσης του παλιού.

Κανένα κίνημα δε στέκεται χωρίς θεσμική θωράκιση, διαφάνεια, σαφή διάκριση ρόλων και συνειδητή επιλογή ανθρώπων. Η αυθεντικότητα είναι απαραίτητη. Δεν είναι όμως επαρκής.

Το αόρατο καθεστώς και ο πραγματικός αντίπαλος

Πίσω από πρόσωπα και συγκρούσεις λειτουργεί ένα αόρατο καθεστώς: ένα πλέγμα πολιτικής εξουσίας, οικονομικής ολιγαρχίας, μιντιακής διαμεσολάβησης και εξωτερικής πατρωνίας. Ένα σύστημα που δε ζει από την ευημερία της κοινωνίας, αλλά από τη διαχείριση της αδυναμίας της. Αυτό το καθεστώς δε φοβάται τα συνθήματα. Φοβάται τη σοβαρότητα. Δε φοβάται την οργή. Φοβάται τη συγκρότηση. Και γι’ αυτό δεν επιτίθεται πάντα ευθέως. Προτιμά να φθείρει, να διασπά, να εγκλωβίζει.

Όχι παρένθεση, αλλά ούτε μεσσιανισμός

Η Καρυστιανού ως τάση δεν είναι παρένθεση. Είναι προειδοποίηση. Δεν είναι όμως σωτήρας. Αν το εγχείρημα μείνει στην ηθική καταγγελία, θα εξαντληθεί. Αν μετατραπεί σε άρνηση κάθε πολιτικής εμπειρίας, θα αυτοϋπονομευτεί.

Η πραγματική πρόκληση είναι δυσκολότερη: να μετατραπεί η κοινωνική αγανάκτηση σε πολιτικό σχέδιο, χωρίς να χαθεί η ηθική αφετηρία. Και αυτό απαιτεί κάτι σπάνιο: διάκριση, μέτρο και επίγνωση κινδύνου.

Όπως έγραφε ο Σαραμάγκου, «η ήττα δεν είναι να πέφτεις, αλλά να αρνείσαι να σηκωθείς».

Στην πολιτική, όμως, και τα λάθη έχουν βάρος. Και όταν γίνουν, δεν παίρνονται πίσω.